INDIVIDUALISERING BESTAAT NIET

VOOR een columnist die om stof verlegen zit is de keukenmachine een favoriet hulpmiddel. Stop de ingrediënten erin, druk op de knop, en de hapklare brokken komen er kant en klaar uit....

De ontzuiling, de calculerende burger, het afnemende draagvlak voor collectieve arrangementen, globalisering en flexibilisering, differentiatie van produkten en van leefvormen, de emancipatie van de burger, technologische vooruitgang, de afnemende gezinsgrootte, je kunt het zo gek niet bedenken of het kan onder de noemer van individualisering worden gevat. Individualisering is als een groot beest dat alles opeet dat het op zijn weg tegenkomt. Het beest is een produkt van de moderne tijd. De samenstellende delen hangen onlosmakelijk met elkaar samen. Degenen die zich ertegen keren staan met hun rug naar de toekomst.

Wie zich wat in de afzonderlijke delen verdiept, raakt al gauw in verwarring. Dat bleek onder meer bij de publikatie van het Sociaal en Cultureel Rapport 1994 van het SCP. Waar de ene krant concludeerde dat de individualisering zich onontkoombaar doorzet, had de andere krant uit het rapport vooral opgemaakt dat de één-één relatie voor de grote meerderheid van de Nederlanders het ideaal blijft. Nederlanders gaan op steeds latere leeftijd samen wonen, ze krijgen minder kinderen en halverwege de rit wil er nog wel eens een relatie stranden. Verder zijn er door de vergrijzing wat meer alleenstaande bejaarden. Als gevolg van al deze ontwikkelingen neemt het aantal alleenstaanden toe. Zo rond de dertig wil de meerderheid gewoon een vaste relatie, net als vroeger.

Ook de timing van de componenten loopt niet synchroon. De ontzuiling en de daling van huishoudgrootte komen op gang in de loop van de jaren zestig. Globalisering en de differentiatie van consumptiegoederen zijn van veel oudere datum. Al in 1920 legde Henry Ford met de massaproduktie het loodje tegen de differentiatie van General Motors. Tegenover Fords gestandariseerde model T had General Motors voor iedere smaak een eigen merk en een eigen model.

Dat was zeventig jaar geleden. Al in de jaren dertig verschenen hierover de beroemde economische analyses van Chamberlain en Joan Robinson. Sindsdien is dit proces nagenoeg onophoudelijk voortgegaan. De omvang van het assortiment van Albert Heijn is hiervan de stille getuige.

Voor de globalisering geldt hetzelfde. Al sinds de Tweede Wereldoorlog groeit onze uitvoer sneller dan het nationaal inkomen. Ook al spreken allerlei wetenschappers over een nieuw, post-fordistisch tijdperk, van een trendbreuk is geen sprake. Globalisering en toenemende differentiatie zijn niets nieuws onder de zon. Ons land heeft zich daaraan al decennia lang soepel aangepast.

Iets soortgelijks geldt voor de opkomst van de calculerende burger. Alsof mensen ooit iets anders hebben gedaan dan - in de brede zin van het woord - kosten en opbrengsten tegen elkaar afwegen. Het heeft ons een jaar of tien gekost voordat wij de kostencalculatie van de verzorgingsstaat goed hadden doorgrond. Inmiddels hebben wij ook in dat oerwoud onze individuele kosten en baten aardig op een rij. Dat leidt op macroniveau tot allerlei onaangename problemen, waarvoor nu al tien jaar lang een oplossing wordt gezocht. Dat wil echter niet zeggen dat de calculerende burger een nieuw fenomeen is, een teken van de teloorgang van ons normbesef.

De afbrokkelende steun voor collectieve arrangementen dan? Dat hebben we gemerkt toen het WAO-gat moest worden gedicht. Werkgevers hebben zich met hand en tand verzet tegen collectieve regelingen. Wie geeft hen ongelijk in dit tijdperk van individualisering? Hun verzet heeft niet mogen baten. Collectieve herverzekering was de regel, individuele regelingen de uitzondering.

Alles hangt altijd met alles samen. Wat dat betreft hebben de profeten van de individualisering gelijk. Het helpt ons echter weinig om alles wat ons zorgen baart in één woord te willen vangen.

Het beest bestaat niet, het is slechts een constructie. Die constructie dient een doel. Zij creëert het gevoel van onvermijdelijkheid en machteloosheid. Het beest, de moloch zo u wilt, gaat voort. Er is geen ontkomen aan, wij hebben geen keus. Er is slecht één uitweg, ik wijs hem u. Volg mij!

Ik heb een simpele nieuwjaarswens: doe het begrip indidualisering voor een jaar in de ban. Een jaar lang praten we er niet meer over. Steeds als deze of gene het begrip hanteert, wordt het door de eindredactie van de Volkskrant discreet vervangen door puntjes. Wie meer dan vier keer wordt betrapt, moet een beurt overslaan.

Wensen zijn als dromen, ze zijn bedrog. Het is censuur en dat is, zoals u weet, streng verboden. Gun mij dat nou, om af en toe ergens over te dromen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden