Indiase maakt korte metten met mannelijke taboes

Feministe Trupti Desai is een fenomeen. Onder haar leiding strijden Indiase vrouwen voor gelijke rechten en toegang tot de gebedshuizen. Ook als ze ongesteld zijn. 'Wij rekenen af met foute tradities in dit land.'

Ben van Raaij
Trupti Desai Beeld Hindustan Times via Getty Images
Trupti DesaiBeeld Hindustan Times via Getty Images

Het is een van de grootste pelgrimsoorden ter wereld. Miljoenen hindoes bezoeken jaarlijks het tempelcomplex van Sabarimala in de heuvels van Kerala, om de plek te bezoeken waar de god Ayyappa zich terugtrok om te mediteren nadat hij de vrouwelijke demon Marishi had gedood.

Maar al die pelgrims zijn mannen, die hun baard laten staan en sandelhoutpasta op hun voorhoofd smeren. Vrouwen in de vruchtbare leeftijd, tussen pakweg 10 en 50 jaar, mogen de tempel niet in, want Ayyappa is een 'bramhachari', een celibataire entiteit die, net als zijn priesters wellicht, van slag raakt door de aanwezigheid van vrouwen in zijn heiligdom.

Eeuwenoud verbod

Een gevalletje van oeroude vrouwvijandigheid? Niet echt. Eeuwenlang konden vrouwen de tempel van Sabarimala gewoon binnen. Pas in 1991 werd dit verboden, door een uitspraak van het hooggerechtshof van Kerala (getriggerd door een toenmalige golf van nationalistische hindoe-revival). Een verbod dat door de (nogal linkse) deelstaat met politie-inzet wordt gehandhaafd.

Maar niet lang meer, als het aan hindoefeministe Trupti Desai ligt. Desai is een vrome 31-jarige huisvrouw uit Pune die strijdt tegen vrouwendiscriminatie en dan met name het gebruik dat vrouwen tempels niet in mogen omdat ze 'onrein' zouden zijn. Ze heeft aangekondigd dat ze binnenkort naar Kerala gaat om toegang tot Sabarimala af te dwingen. Met beroep op de grondwet. Zoals ze eerder met succes deed bij tempels in haar thuisstaat Maharashtra.

Protesterende vrouwen voor een tempelcomplex Beeld AFP/Getty Images
Protesterende vrouwen voor een tempelcomplexBeeld AFP/Getty Images

Strijders van Moeder Aarde

Desai - kort haar, shalwar kameez (mouwloos jasje), leggings - is een fenomeen. Na een, niet afgemaakte, studie huishoudkunde werd ze actief voor krottenbewoners. In 2009 bracht ze een grote fraude aan het licht bij een coöperatieve bank en bedong ze dat klanten hun geld terugkregen. Daarna zette ze actiegroep Bhumata Ranragini (Strijdsters van Moeder Aarde) op, met nu vierduizend leden.

Haar vrouwencampagne werd geboren toen Desai vernam dat priesters van de belangrijke tempel Shani Shingnapur in het district Ahmednagar het 'heiligste der heiligen' ritueel hadden gereinigd met honing en koeienmelk nadat een biddende vrouw per ongeluk op het cultusplatform was gaan staan. Dat schoot Desai in het verkeerde keelgat. Hoezo moest er gereinigd worden?

Shani Shingnapur

Lees hier artikel over vrouwen die eindelijk welkom zijn in de voor hindoes belangrijke tempel Shani Shingnapur, nadat zij er honderden jaren zijn geweerd

Uitspraak van rechter

Desai probeerde eind vorig jaar met medestanders demonstratief het platform te betreden, maar werd door tempelwachters verwijderd. Daarna trachtte ze vergeefs toegang af te dwingen via het tempelbestuur. In januari wilde ze het complex met duizend vrouwen bestormen, desnoods per helikopter, maar de politie greep in. De actie leverde wel veel PR op: ze was ineens beroemd.

Een doorbraak kwam toen een rechter in Mumbai bepaalde dat toegangsverboden in strijd zijn met het grondrecht van vrouwen om in tempels te mogen bidden. De regering van Maharashtra verklaarde daarop dat het hindoeïsme geen discriminatie in gebedszaken toestaat en dat tradities kunnen worden aangepast. Het tempelbestuur moest overstag. Desai claimde het besluit als een overwinning voor de gelijkberechtiging van de geslachten.

Gesterkt richtte ze haar pijlen op andere heiligdommen. Eerst Trimbakeshwar in Nashik, een tempel waar Heer Shiva in drieëenheid met Brahma en Vishnu wordt vereerd, en eind april Haji Ali Dargah - een islamitisch bedevaartsoord in Mumbai waarvan een deel alleen toegankelijk is voor mannen en waar moslimvrouwen al vreedzaam tegen ageerden.

Afgetuigd

Desais acties gaan niet zonder slag of stoot. Ze moest in april gewond naar het ziekenhuis nadat ze door tegenstanders was afgetuigd bij het betreden van de Mahalaxmi oftewel Ambabai tempel in Kolhapur. Eind mei mislukte een actie bij de tempel van Kapaleshwar in Nashik door protesten van de lokale bevolking, die verbolgen was over de actie omdat ook mannen er niet binnen mogen.

De strijd van Desai en de haren gaat echter niet zozeer over religie, maar over gelijke rechten, en wel voor vrouwen van alle kasten en geloven. Dat betreft niet alleen de toegang tot heiligdommen, maar ook andere zaken, zoals de traditie die hindoeweduwen verbiedt te hertrouwen, of het gebruik dat moslimmannen hun vrouw eenzijdig kunnen verstoten. 'Ons gevecht is niet tegen religie', aldus Desai, 'maar tegen verkeerde religieuze praktijken.

Toenemende kritiek op patriachale tradities

Analist Gareth Price van de prominente Britse denktank Chatham House situeert Desais activisme in een hevig ideologisch debat waarin allerlei trends samenkomen. 'Het hindoenationalisme wordt sterker. Maar we zien ook toenemende kritiek op de patriarchale tradities van India, van het seksueel geweld tegen vrouwen tot de discriminatie in heiligdommen. Desai staat symbool voor dit female empowerment.'

Natuurlijk krijgt Desai kritiek van rechts-nationalisten. Ze wordt, hoewel gelovig, beticht van atheïsme en on-Indiaas gedrag. Er zijn suggesties dat ze wordt betaald door de (oppositionele) Congrespartij. Maar ze geeft geen krimp. 'Die Hindutva-types willen dat vrouwen achterblijven, hun mond houden en vooral geen succes hebben. Maar dit is de 21ste eeuw, dit moet veranderen. Wij vrouwen komen eraan. Die ene procent die tegen is, kan ons niet stoppen.'

Ze verdedigt zich eloquent (My right to enter the sanctum): 'Waarom proberen wij af te rekenen met paramparas (tradities) die al eeuwenlang worden gehandhaafd? Laat me een tegenvraag stellen: waarom zouden wij níét afrekenen met tradities die vrouwen onderdrukken en een tweederangs status geven, en nog wel in een land dat ze juist gelijke rechten garandeert?'

Marginalisatie van minderheden

Het hindoeïsme is patriarchaal maar niet misogyn, en was altijd al een mix van culturen en attitudes jegens vrouwen', zegt Elizabeth Cecil, specialist Indiase geschiedenis en cultuur aan Universiteit Leiden. 'Hindutva (hindoeïsme als enige religie) is dan ook een modern, gepolitiseerd bedenksel. Een waarin niet alleen vrouwen, maar iedereen die niet tot de hoge kasten behoort, wordt gemarginaliseerd. In die zin past Desais campagne in een bredere strijd.'

Met toegangsverboden voor menstruerende vrouwen maakt Desai korte metten. 'Wat is het verband tussen onze menstruatiecyclus en de toegang van vrouwen tot het hart van een heiligdom? Hoe kan iemand de fysieke processen in een vrouwenlichaam onrein noemen? Vinden deze mannen de vrouwen die hen op de wereld hebben gezet soms ook onrein? Vinden ze hun eigen geboorte onrein? Dan zijn ze volgens hun eigen normen zelf onrein.'

null Beeld reuters
Beeld reuters

Indiase grondwet

Er zijn in het hindoeïsme altijd regels geweest met betrekking tot de entree van tempels, zegt Cecil. 'Er is inderdaad een zuiverheidstraditie volgens welke menstruatiebloed vrouwen ongeschikt maakt om een heiligdom in te gaan. Maar zulke beperkingen zijn er ook voor mannen, bijvoorbeeld na de dood van een familielid. De zuiverheidscultus gold in pre-modern India voor iedereen. De manier waarop Desai daar vraagtekens bij zet is behoorlijk radicaal.'

Als de Indiase grondwet ons gelijke rechten geeft, eisen wij die ook op, schrijft Desai. 'Als mannen toegang hebben tot het heilige der heiligen van tempels en gebedsplaatsen, dan willen wij vrouwen ook dat recht. Door het heilige der heiligen te betreden, rekenen we af met foute tradities in dit land.'

Samenzwering

In Kerala zijn ze niet van plan dit toe te staan. Een leider van de rechtse hindoe-beweging Vishva Hindu Parishad (VHP) kwalificeerde Desais campagne als 'een samenzwering die de gevoelens kwetst van alle volgelingen van Heer Ayyappa en de positie van Sabarimala binnen het hindoeïstisch geloof vernietigt'.

Vrouwen mogen nu eenmaal de tempel niet in omdat de godheid de celibataire verschijningsvorm heeft van een 'naisthik brahmachari', die niet in verleiding mag worden gebracht door jonge vrouwen. De VHP wil hun entree alleen overwegen als die zou worden geaccordeerd door de opperpriester van de tempel op basis van een 'devaprasnam', een astrologisch ritueel.

Strijd nog niet gestreden

Maar uiteindelijk moet de rechter het uitmaken, vindt de VHP. Tot die tijd moet Kerala maar zorgen dat Trupti en haar feeksen uit de tempel worden geweerd, zoals eerder dit jaar ook door het hooggerechtshof werd bepaald. Premier Oommen Chandy heeft al laten weten geen rol voor de overheid te zien.

Desai is intussen alweer een stap verder. Ze beperkt haar campagne niet meer tot tempels alleen. Ze eist nu dat ook vrouwen lid kunnen worden van Rashtriya Swayamsevak Sangh, de eerbiedwaardige vrijwilligersorganisatie die de voornaamste exponent is van de Hindutva-ideologie en tevens de moederorganisatie van de Bharatiya Janata Party van premier Modi.

'De BJP is aan de macht gekomen mede dankzij de stemmen van vrouwen', aldus Desai, 'en dus moeten vrouwen lid kunnen worden' (overigens is er wel een vrouwenafdeling van de RSS, de Rashtriya Sevika Samiti). Het kan niet missen: het Indiase patriarchaat gaat nog heel wat van haar horen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden