Indianen hielden grafrituelen met botten en schedels

Macabere opgraving in Brazilië

Het hoofd afhakken. Het vlees ervanaf schrapen. En de schedel begraven, met twee afgehakte handen voor het gelaat. Dat macabere lot onderging liefst 9.000 jaar geleden een jongeman in Brazilië. Maar wie denkt aan een of andere gruwelijke afrekening: archeologen denken dat de jongeman in kwestie gewoon liefdevol door zijn stamgenoten naar de eeuwigheid werd begeleid.

Beeld André Strauss

De opvallende vondst, opgegraven in een grot in midden-Brazilië, is een sterke aanwijzing dat dit soort grafrituelen in Latijns-Amerika veel ouder en normaler zijn dan men al dacht, vinden archeologen. Zo lijkt het er sterk op dat het hoofd pas na de dood van het lichaam werd gescheiden.

Walter Neves van de Universiteit van São Paulo en collega's groeven de schedel al op in 2007, maar beschrijven hem nu voor het eerst in detail: een schedel met twee handen voor de ogen, de een met de vingers naar beneden en de ander met de vingers omhoog. Dat is niet alleen het oudst bekende geval van onthoofding in de Nieuwe Wereld en misschien zelfs ter wereld; het duidt ook op 'grafrituelen met een sterke component van manipulatie van het lichaam', zoals Neves het plechtig opschrijft in vakblad Plos One.

Simpel gezegd: men rommelde wat af met de doden. Al toen Columbus de Nieuwe Wereld betrad, viel hem op dat de indianen in het Caribisch gebied soms manden en kalebassen met menselijke skeletdelen in hun hutten bewaarden, vertelt osteoarcheoloog Menno Hoogland van de Universiteit Leiden. 'Westerse mensen denken al snel als je zo'n los hoofd of ledemaat vindt: dat zullen wel oorlogstrofeeën zijn. Maar de ervaring is dat we veel grafrituelen opgraven waarbij skeletdelen worden opgenomen.'

Grafrituelen

Zo vond Hoogland onder meer een 'complex graf' op Saba, met daarin een man bij wie men in de buikholte het gecremeerde bot van een kind van een jaar of zes had gestopt, plus nog een schedel van een ander kind. Op Guadeloupe groef zijn team een skelet op met zijn schedel in de buikholte, en een dode die het hoofd van iemand anders onder zijn arm bleek te hebben.

'We vinden mensen zittend in een kuil en gedroogd boven een vuurtje en we vonden eens iemand van wie het hoofd 180 graden was omgedraaid. Elke keer komen we dingen tegen die we nog nooit hebben gezien. De variatie in grafrituelen was enorm', zegt Hoogland, die zelf niet betrokken was bij de Braziliaanse opgraving. 'Deze vondst past helemaal in de lijn. En geeft aan dat dit soort gebruiken zeer ver teruggaan in de tijd.'

De opgravingen in Brazilië Beeld André Strauss

Maatwerk

Neves en zijn collega's nemen aan dat er een of ander in vergetelheid geraakt geloof achter de begrafenis heeft gezeten. Zo lijkt de schedel gewoon afkomstig van iemand uit de eigen groep: de kop heeft geen boorgaatjes of andere sporen die duiden op gebruik als oorlogstrofee, en de chemische samenstelling van het tandglazuur en bot is hetzelfde als dat van andere doden uit de buurt.

Kennelijk, denkt Hoogland, geloofde men 9000 jaar geleden in het Amazonegebied ruwweg hetzelfde als vandaag: dat doodgaan niet een abrupt, maar een geleidelijk proces is. 'Waarbij de geest geleidelijk los komt van het lichaam, en daarbij met allerlei rituelen moet worden begeleid.' Dat die rituelen per persoon verschilden, duidt op maatwerk, aldus de bottenexpert. 'Ik denk dat een sjamaan een belangrijke rol speelt. Die bemiddelt tussen de godenwereld en de maatschappij, en ziet toe wat er precies moet gebeuren om het kosmische evenwicht te bewaren.'

Neves wijst erop dat er in Zuid- en Midden-Amerika altijd een rijke 'schedelcultuur' is geweest. Diverse indianenculturen pasten onthoofding en het tentoonstellen van hoofden toe als straf; en onder meer de Inca's gebruikten schedels als drinkbeker. Maar, waarschuwt ook Neves, ook eigen groepsgenoten werden na de dood nogal eens ontdaan van hun hoofd. 'De Eurocentrische blik ziet onthoofding altijd als onderdeel van geweld tussen groepen. Maar het archeologische en volkenkundige bewijs wijst op een veel complexer scenario.'

Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.