Nieuws India, lynchings

India gaat gebukt onder golf van lynchpartijen door valse geruchten op WhatsApp

Nepnieuws op sociale media heeft in India afgelopen maanden aan tientallen mensen het leven gekost. Bestrijding van online valse geruchten is lastig en kan bovendien een voorwendsel zijn van overheden om de vrijheid van meningsuiting in te perken.

Mohinidevi Nath toont een foto van haar nicht Shantadevi Nath, die is gedood door een woedende menigte. Zij verdachten haar onterecht van kinderontvoering. Foto AFP

Vijf bedelaars waren zondag in de Indiase deelstaat Maharashtra op het verkeerde moment op de verkeerde plek. De vijf, leden van een nomadenstam, werden in een dorp door een uitzinnige menigte met stokken en stenen gelyncht nadat een van hen een jong meisje had aangesproken. De politie pakte 23 dorpelingen op en stelde een avondklok in. Valse geruchten op WhatsApp over kinderontvoerders zouden de aanleiding zijn geweest voor de moordpartij.

Een paar weken eerder was er een soortgelijk geval in Bengaluru, het Silicon Valley van India. Een 26-jarige trekarbeider op zoek naar werk werd op straat voor kinderlokker aangezien en met cricketbats doodgeslagen. Bij verdachten werd een WhatsApp-filmpje gevonden waarop een kind te zien was dat wordt meegevoerd door twee mannen op een motor. Het filmpje kwam uit Pakistan en bevatte juist een waarschuwing voor ouders. Die was er uitgeknipt.

India wordt al maanden geteisterd door lynchpartijen die het gevolg zijn van geruchten op sociale media over kinderlokkers. Dat begon mei vorig jaar toen zes mannen werden gelyncht in een tribaal gebied in Jharkhand. Vorige week nog zijn bij drie incidenten in Tripura vier mensen gedood, onder wie een rondreizende handelaar die even was gestopt bij een theestalletje. In totaal kwamen zeker 25 mensen om.

De slachtoffers zijn eenlingen of outsiders: een oudere vrouw in Tamil Nadu die snoep uitdeelde aan kinderen, een reiziger in Andhra Pradesh die Hindi sprak in plaats van lokaal Telugu, een transgender in Hyderabad, twee automobilisten in Assam die de weg vroegen. De geruchten betreffen vaak rondtrekkende bendes orgaanrovers en vooral kinderlokkers, ironisch in een land waar jaarlijks duizenden meisjes verdwijnen zonder dat er ooit een haan naar kraait.

478 miljoen smartphones

Waar komen deze uitbarstingen van geweld vandaan? Ze lijken het gevolg van een combinatie van moderne sociale media en een overwegend laagopgeleid, soms analfabeet publiek. India telt meer dan een miljard mobiele telefoons, waarvan 478 miljoen smartphones met goedkoop internet. Voor veel mensen zijn Facebook en WhatsApp de enige nieuwsbron. En dan kunnen nepnieuws en gemanipuleerde beelden makkelijk viraal gaan, met alle misverstanden en potentiële massahysterie van dien.

Nepnieuws gaat niet alleen om simpele scares over kinderlokkers, orgaanrovers of het gevreesde nipahvirus. Het kan extra giftig zijn in sociale en religieuze conflicten, waarin sociale media toch al een steeds grotere rol spelen (zoals met de beruchte filmpjes waarin hindoe-extremisten moslims aanvallen). Dat geldt niet alleen voor India. In buurland Myanmar waren gemanipuleerde beelden cruciaal bij de massale verdrijving van de islamitische Rohingya’s.

Indian leden van de Vaadi-gemeenschap demonstreren tegen de dood van Shantadevi Nath, die valselijk werd beschuldigd van kinderontvoering. Foto AFP

De Indiase autoriteiten beloven na elke moordpartij een harde aanpak, maar worstelen om greep te krijgen op kwaadaardige geruchten. In Karnataka monitoren speciale teams de sociale media. Andere deelstaten sturen mensen met pamfletten en megafoons de straat op om het publiek te waarschuwen tegen geruchten. Dat kan ook gevaarlijk zijn. Een van de slachtoffers in Tripura was een ambtenaar die met een megafoon opriep tot waakzaamheid.

De radicaalste aanpak van nepnieuws is het tijdelijk platleggen van internet, een maatregel die de Indiase autoriteiten vaker inzetten na religieuze of kastenrellen om gemoederen tot bedaren te brengen. In Tripura gebeurde dit ook, voor 48 uur. India probeert daarnaast sociale mediabedrijven te dwingen om meer gebruikersgegevens te delen, zodat aanstichters en verspreiders van hoaxes kunnen worden opgespoord. Dinsdag riep India Facebook op stappen te nemen om de verspreiding van valse berichten via dochter WhatsApp te stoppen.

Kritische geluiden 

India staat in dat streven niet alleen. Steeds meer regeringen proberen onder het mom van de bestrijding van nepnieuws greep te krijgen op sociale media, wat vanzelf op gespannen voet staat met de vrijheid van meningsuiting en het recht op privacy. ‘Beperkingen op de verspreiding van nepnieuws zijn vaak een voorwendsel van de overheid om de vrijheid van meningsuiting en kritische geluiden in te perken’, zei David Kaye, speciaal rapporteur van de Verenigde Naties voor het recht op vrije meningsuiting tegen persbureau Reuters.

Sociale mediabedrijven hebben hun verantwoordelijkheid lang ontlopen. Facebook erkent pas sinds kort dat zijn platform een rol heeft gespeeld in de haatcampagne tegen de Rohingya’s in Myanmar. WhatsApp geeft toe dat zijn app soms wordt gebruikt om ‘schadelijke desinformatie’ te verspreiden. Het bedrijf belooft gebruikers beter voor te lichten over het herkennen van nepnieuws en geruchten, en zegt technische maatregelen te overwegen tegen het snel verspreiden van berichten,  vanouds juist de kracht van WhatsApp.

Versleuteling

Lastig aan het bestrijden van valse geruchten via WhatsApp lijkt dat berichten zijn versleuteld en in gesloten groepen worden gedeeld, precies ook de reden dat de app populair is bij dissidenten in landen zonder vrije pers. Maar versleuteling is het probleem niet, legt Kaye uit (via WhatsApp). Ook als berichten niet zijn versleuteld, ze vaak moeilijk te begrijpen voor buitenstaanders. Online oproepen tot geweld zijn bijvoorbeeld vaak gesteld in een soort code. Dat maakt het moeilijk om realtime dreigingsanalyses te maken. Toegang tot de berichten is feitelijk alleen achteraf nuttig, bij gerechtelijk onderzoek.’

Kaye is als speciale VN-rapporteur geen voorstander van wetgeving tegen online nepnieuws en desinformatie, zoals ingevoerd in Maleisië en aangekondigd in Vietnam. ‘Zo’n wet leidt alleen maar tot aanzienlijke restricties op legitieme informatie, ben ik bang, en kan ingezet worden tegen het delen van dreigingen en gegevens in het publiek belang. Ook kan zo'n wet worden gebruikt om kritische geluiden in te perken die de autoriteiten niet bevallen.’

Wetgeving tegen nepnieuws voegt volgens Kaye weinig toe aan de handhaving en is de nadelen niet waard. ‘Regeringen moeten in plaats daarvan kijken hoe ze hun handhaving kunnen aanpassen aan de online omgeving. Ze moeten mensen duidelijk maken dat online dreigingen even ernstig worden genomen als gewone. En dat dreigingen die leiden tot lynchpartijen en andere vormen van eigenrichting zwaar zullen worden bestraft.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.