In Wit-Rusland leeft het communisme voort

In Wit-Rusland, waar 25 jaar geleden de ondergang van de Sovjet-Unie werd bekokstoofd, leeft het communisme voort. De overheid kiest er nog steeds een baan voor je en de KGB is ook nog actief. 'We leven hier prima.'

Een monument ter nagedachtenis aan de Tweede Wereldoorlog, nabij het Belavezjskaja Woud in het dorp Kamenjoeki. In het woud vochten partizanen een strijd uit tegen de nazi's.Beeld Yuri Kozyrev/ Noor

Het toerismebureau van een Wit-Russisch bos had twee jaar geleden een administratief medewerker nodig. Dus kreeg Ilona, student aan de toerismefaculteit in Minsk, een brief van de overheid. U moet zich melden in het bos, stond er in. De komende twee jaar werkt u daar als administratief medewerker.

De 24-jarige Ilona was nog nooit in het Belavezjskaja Woud geweest. Ze kende er niemand en in hoofdstad Minsk had ze het naar haar zin. Maar het toerismebureau in het bos had haar nodig. En in Wit-Rusland kan je dan geen nee zeggen.

De veranderingen sinds de communistische tijd gaan langzaam in het Belavezjskaja Woud. Terwijl dit de plek is waar de Sovjet-Unie werd opgeheven. De akkoorden die drie Sovjetleiders hier tekenden, in het bos tegen de grens met Polen, leidden ertoe dat de rode Sovjet-vlag op 25 december 1991 voor het laatst omlaag ging, driekwart eeuw communisme was voorbij.

Precies 25 jaar later is de eerste generatie post-communistische twintigers opgegroeid. Mensen zoals Ilona, met iPhones en Facebook. Hoe kijken zij vanuit de begraafplaats van de Sovjet-Unie naar de toekomst?

De toekomst van Ilona is al uitgestippeld door de staat. Ze heeft er niet alleen werk, maar ook een woning toegewezen gekregen door de staat: een kamertje in het hotel aan de rand van het dorp. Maar ze laat het liever niet zien. En praten over haar generatie gaat zomaar niet.

Moeizaam

De baas van het toeristenbureau neemt eerst contact op met het ministerie van Buitenlandse Zaken in Minsk om te vragen of de Nederlandse journalist te woord gestaan mag worden. Accreditaties worden gekopieerd. Van de baas mag het uiteindelijk, maar Ilona is schuchter. Telkens als er iemand langsloopt, stopt ze even met praten. Gevraagd naar de idealen van haar generatie blijft ze stil. Op de foto wil ze niet.

Ook het gesprek met Tanja Bogdanova (24) verloopt moeizaam.

Vraag van de buitenlandse journalist: 'Wat hoop je dat jouw generatie gaat veranderen in Wit-Rusland?'

Antwoord van Tanja: 'Nu moet ik kiezen wat ik ga zeggen: wat er van me wordt verwacht of wat ik echt denk.'

Tanja Bogdanova (24) de muziekdocente: 'Het is kalm in het woud. Ik heb geen geldproblemen. Ik ben getrouwd. Om eerlijk te zijn leven we prima.'Beeld Yuri Kozyrev/ Noor

KGB

De nervositeit is verklaarbaar. Een leeftijdsgenoot van Tanja kreeg laatst een telefoontje van de KGB - alleen in Wit-Rusland heet de staatsveiligheidsdienst nog KGB, zoals in de Sovjet-Unie. Hij was in buurland Litouwen geweest voor vakantie. Of hij even naar het bureau wilde komen om uit te leggen wat hij in die NAVO-lidstaat te zoeken had.

Tanja zit op de tweede verdieping van het muziekschooltje in Kamenjoeki, met iets meer dan duizend inwoners het grootste dorp in het woud. De huizen hebben er nog een kastje met een luidsprekertje in de muur voor ontvangst van de partijradio. Aan de rand van het woud ligt een kolchoz, een boerderij waar boeren nog in staatsdienst werken. Bedacht door Jozef Stalin, nu alleen nog in gebruik in Wit-Rusland.

'We moeten oppassen met wat we zeggen', zegt Tanja. 'In het buitenland probeer ik met niemand te praten. Mijn tong is mijn vijand.'

Ze is niet iemand met staatsgeheimen. Tanja is een jonge vrouw met blond haar die geschiedenis studeert en 's avonds muziekles geeft. Haar twee leerlingen staan direct op als Tanja het lokaal inloopt. Zitten gaan de kinderen pas als Tanja toestemming geeft.

Het is alsof de eerste post-Sovjet-twintigers in het Belavezjskaja Woud nog steeds in de communistische tijd leven. Maar erg lijken ze dat niet te vinden.

Tanja zegt dat ze gelukkig is en lijkt op dat moment te zeggen wat ze echt denkt. 'Het is kalm in het woud. Ik heb geen geldproblemen. Ik ben getrouwd. Om eerlijk te zijn leven we prima. Best prima, ja.' Over vacatures en sollicitatiegesprekken hoeft ze zich geen zorgen te maken: ook zij krijgt na haar studie een plek toegewezen.

Fijn stabiel

In het woud, op slechts een paar kilometer van de grens met Polen en dus de Europese Unie, bestaan geen onzekerheden. Iedereen weet hoe de dag van morgen eruit ziet.

Neem Veronika (26), lerares op de basisschool en tevreden met haar leven. Zeven jaar geleden naar het schooltje in het dorp gestuurd. Mensen leren kennen, een vriend gevonden. Haar baan is veilig. In het weekeinde en de vakanties wandelt ze in het bos. 'Het leven is stabiel hier', zegt ze in het kamertje van de veel oudere onderdirecteur, die erbij zit. Haar enige wens is 'dat de toekomst ook gelukkig wordt'.

Veronika (26) de lerares: 'Het leven is stabiel hier. Ik hoop dat de toekomst ook gelukkig wordt.'Beeld Yuri Kozyrev/ Noor

Problemen zijn er niet, back in the USSR. En de doodstraf dan, die in Wit-Rusland nog bestaat? En de massale arrestaties bij demonstraties tegen de regering in onder andere 1995, 2001, 2004, 2006, 2010 en 2011? Berichten van grootschalige fraude bij iedere landelijke verkiezing? Mensenrechtenactivisten die achter de tralies belandden? De opsluiting van politieke tegenstanders van de regering? De hyperinflatie van een paar jaar geleden?

Het Westen is er bezorgd over. De nieuwe twintigers niet, zo lijkt het.

In het bos beperkt Nikita Jakoebovski (27) zich tot gesprekken over zijn passie: wolven. Iedere ochtend pakt hij zijn verrekijker, parkeert de auto in het woud en begint te wandelen. Achter de wilde dieren aan, als wetenschapper de natuur monitoren.

Vijfentwintig kilometer loopt hij per dag in zijn eentje door het bevroren bos, meestal verzonken in gedachten. 'Ik denk aan filosofie, aan problemen', vertelt Nikita in de buurt van een groep bizons. 'Aan de relatie met mijn vriendin. Aan de vraag of ik egoïstisch moet zijn of mensen moet helpen.'

Nikita Jakoebovski (27) de wolvenliefhebber: 'Als ik door het bos wandel, denk ik aan filosofie, aan problemen. Aan de relatie met mijn vriendin.'Beeld Yuri Kozyrev/ Noor

Tangodansen

De plek waar de Sovjet-Unie ten einde kwam, de staatsdatsja Viskoeli, is nu vlakbij. Maar het historische huis is afgesloten voor publiek, net als vroeger. Nu resideert Alexander Loekasjenko er. De president is bezig aan zijn vijfde termijn sinds 1994. Drie jaar eerder, in 1991, was hij tegenstander van de akkoorden die een eind maakten aan de Sovjet-Unie.

Het gaat goed met zijn land, volgens de statistieken van de overheid. De officiële werkloosheidsgraad is lager dan 1 procent. Al geloven internationale instanties daar niets van.

Pang. De schoten in het bos komen van jagers, zoals Alexander (24). 'Mijn vrienden en ik geven niet om politiek. Je kan geen verschil maken.' Enkele klasgenoten die dat wel willen, zijn vertrokken naar Minsk. Daar proberen groepjes jongeren het land wel te veranderen. 'Maar dat zijn er maar een paar', zegt Alexander. 'De meesten van ons denken gewoon aan ons eigen leven.'

Alexander (24) de tangoliefhebber en jager: 'Mijn vrienden en ik geven niet om politiek. Je kan geen verschil maken.'Beeld Yuri Kozyrev/ Noor

De oorlog in Syrië is voor Alexander 'een zaak voor de overheid'. De oorlog in buurland Oekraïne, waar inmiddels bijna 10 duizend mensen zijn omgekomen noemt hij 'eng'. 'Maar ik praat er niet over met vrienden en familie. Ik heb laatst meegedaan aan een hardloopwedstrijd. Daar hebben we het over. Dingen die ons direct aangaan.' Nu traint Alexander voor een optreden met tangodansen tijdens Kerst.

Hoe het leven in de Sovjet-Unie was, kan hij zich moeilijk voorstellen. Hij leest er niet over. Het grootste verschil, denkt hij, is dat mensen zich in de Sovjet-Unie niet konden onderscheiden en nu wel. 'Ik wil beroemd worden. Ik wil dat komende generaties zich mij herinneren. Ik weet nog niet zeker hoe. Misschien als sporter.'

In Wit-Russisch oerbos viel het Sovjet-imperium

Het is 8 december 1991 als drie mannen in het diepste geheim bij elkaar komen in een oerbos in Wit-Rusland. De leiders van drie van de vijftien Sovjetrepublieken - Rusland, Oekraïne en Wit-Rusland - hebben afgesproken in Viskoeli, de staatsdatjsa die hoge partijleden gebruiken voor jachtpartijen op bizons, herten en wolven. Ze gaan na 74 jaar communisme een eind maken aan de wereldmacht.

De hardnekkige geruchten zijn dat Boris Jeltsin (Rusland), Leonid Kravtsjoek (Oekraïne) en Stanislav Sjoesjkevitsj (Wit-Rusland) het doodvonnis van de Sovjet-Unie opstelden in dronken toestand. Zelf stellen ze later dat de cognac pas openging na de ondertekening.

Boris JeltsinBeeld anp

Bij het begin van de bijeenkomst staat de Unie al op instorten. De perestrojka (verbouwing) en glasnost (openheid) van Sovjet-leider Michail Gorbatsjov hadden het systeem moeten moderniseren, maar in werkelijkheid zaagden ze de poten weg onder het hele communisme, met ook de ondergang van de Sovjet-leider zelf als gevolg. Na een mislukte coup van hardliners uit de Communistische Partij raakte Gorbatsjov de regie volledig kwijt in augustus 1991.

Hij is niet op de hoogte van de ontmoeting in het Belavezjskaja Woud. Als de Wit-Russische leider Sjoesjkevitsj hem vanuit het bos telefonisch informeert over het nieuws, is Gorbatsjov woedend. 'Realiseren jullie je wel wat jullie hebben gedaan?', zegt hij in de telefoon.

Jeltsin en Gorbatsjov.Beeld epa

Met het akkoord werd de Sovjet-Unie vervangen door de Gemenebest van Onafhankelijke Staten, een los verbond van ex-Sovjetstaten. Op 21 december sloten acht andere sovjetrepublieken zich aan bij Rusland, Oekraïne en Wit-Rusland. Gorbatsjov diende vier dagen later zijn ontslag in als president van de Sovjet-Unie. De rode vlag met de hamer en sikkel gaat op 25 december 1991 definitief omlaag.

Het akkoord uit het bos is niet meer na te lezen. Toen Stanislav Sjoesjkevitsj in 2013 het document opvroeg voor zijn memoires, kreeg hij van het staatsarchief te horen dat het Belavezjskaja Akkoord spoorloos verdwenen is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden