ReportageEdelachtbaar protest

In Warschau gaan Nederlandse rechters de barricaden op: ‘Het is onze plicht ons uit te spreken’

Nederlandse rechters lopen mee in een protestmars in Warschau om zich solidair te verklaren met hun Poolse collega’s.Beeld Piotr Malecki

Met collega's uit twintig landen demonstreerden Nederlandse rechters zaterdag in Polen tegen de uitholling van de rechtstaat. Het voelde ongemakkelijk. ‘Wij komen op voor onafhankelijke rechtspraak. Als dat activistisch is, dan ben ik maar een activist.’

Een toga dragen, dat gaat nog, maar zie hem maar eens over je winterjas aan te doen. De Nederlandse rechter Tamara Trotman (50) heeft er zichtbaar moeite mee. Een collega moet een handje helpen. ‘Een beetje een Michelin-vrouwtje word je er wel van’, zegt Trotman lachend. ‘Het is jammer dat ik niet even heb geoefend.’

Dan wandelt ze de winterkou in, toegejuicht door de toegestroomde betogers. Om Trotman heen: acht andere Nederlandse rechters, plus een aanklager van het Openbaar Ministerie. Met hun houten bordjes, uittorenend boven de deelnemers, lijken ze nog het meest op fakkeldragers bij de Olympische Spelen. ‘The Netherlands’ loopt op plek drie, vlak achter de rechters uit Frankrijk en voor die van Portugal, Oostenrijk, België en Ierland. 

‘Muilkorfwet’

Rechters en aanklagers uit meer dan twintig landen zijn dit weekend naar Warschau gekomen om zich solidair te verklaren met hun Poolse collega’s. Kort voor de Kerst ging het Poolse Lagerhuis akkoord met een nieuw pakket aan maatregelen dat rechters verder de mond snoert. Rechters die zich met politiek bemoeien of zich uitspreken tegen de ‘hervormingen’ van de ultranationalistische PiS-regering, kunnen een tuchtzaak aan de broek krijgen en hun baan kwijtraken. De maatregelen, door critici omgedoopt tot ‘muilkorfwet’, gaan nu naar de senaat. Daar kan de oppositie alleen nog proberen de boel te vertragen.

‘Ik vind het doodeng’, zegt Trotman. Normaliter doet ze strafzaken bij het hof van beroep in Den Haag. ‘Deze wet is zó stuitend. Als fundamentele rechten in gevaar zijn, heb je als rechter de plicht je uit te spreken.’ Het resultaat is een unicum in de Europese geschiedenis: nog nooit gingen rechters gezamenlijk de straat op voor dezelfde zaak.

Toch heerst bij sommige Nederlanders ook wat ongemak. Moet een rechter wel de straat op gaan, en dan ook nog in een andere Europese lidstaat? ‘Een rechter demonstreert niet’, bromt Marc Fierstra (60, lid van de Hoge Raad) vlak voor hij als rechter gaat demonstreren. Hij spreekt van een ‘uitzondering.’

‘Ik vind demonstraties vreselijk’, biecht Trotman op, terwijl de mensen om haar heen met duizenden tegelijk het Poolse volkslied inzetten. ‘Dat je in grote massa’s staat en geen controle hebt over de mensen voor en achter je.’ Toch staat ze hier, voor het eerst in haar leven te demonstreren. ‘Wij komen op voor een onafhankelijke rechtspraak. Als dat activistisch is, prima, dan ben ik een activist.’

Wel of geen toga?

En dan was er nog de toga: wel of niet dragen? De rechters voerden koortsachtig overleg. Sommigen neigden tot een compromis: niet dragen, wel losjes over de arm draperen om herkenbaar te zijn. Marc de Werd (57), rechter uit Amsterdam, behoorde tot de twijfelaars. De toga is een symbool met gewicht. Hij ging toch door de bocht. Zijn uitleg: ‘Ik ben hier niet als Nederlandse, maar als Europese rechter.’ In die nieuwe identiteit, bedoelt hij, is de toga vooral een embleem van gedeelde verantwoordelijkheid.

Toch heerst bij haar en de rest van de Nederlanders ook flink wat ongemak. Moet een rechter wel de straat op gaan, en dan ook nog in een andere Europese lidstaat?Beeld Piotr Malecki

In het centrum van Warschau vormen de naar schatting 30 duizend betogers een haag waar de rechters doorheen lopen. Er wordt om het hardst voor ze geklapt. Gejoeld. Geroepen.
Dziekujemy, dankjewel!’,
‘Bravo!’
‘Grondwet, grondwet!’
‘Vrije rechtbanken!’

‘Ik vind het heel emotioneel’, zegt Fred van de Winkel, president van het Hof Arnhem-Leeuwarden. ‘Poolse soldaten hebben in de Tweede Wereldoorlog gevochten voor het herstel van de rechtstaat in Europa, bij de slag om Arnhem onder meer. Dus mogen de Polen nu op onze solidariteit rekenen.’ Verderop staat collega De Werd te glimmen van trots. ‘Het doet me wel wat. Een beetje alsof we de bevrijders zijn. Maar dat moet je niet opschrijven hoor.’

Regering niet onder de indruk

Geen EU-land was zaterdag zo sterk vertegenwoordigd als Nederland. Echt gek is dat niet. Frans Timmermans zette als eurocommissaris de Poolse kwestie op de kaart. Bovendien hebben de hoven in Nederland goeie netwerken. Turkije, geen EU-lid, is opvallend genoeg ook vertegenwoordigd. Yavuz Aidin ontvluchtte zijn land na de mislukte coup van 2016 en is een wandelende waarschuwing van wat er met een rechtsorde kan gebeuren.

De pech voor de Nederlandse delegatie is dat de Poolse regering onder leiding van de grijze partijleider Jaroslaw Kaczynski nooit echt onder de indruk is geweest van buitenlandse kritiek. Warschau doet alle ophef graag af als een soort fataal misverstand: leest u eerst onze geschiedenis, zegt premier Morawiecki tegen wie het maar wil horen, dan begrijpt u ons pas.

Juristen van de Venetië-commissie (toezichthouders van de Raad van Europa) kregen vorige  week niet eens een onderhoud met een minister. In plaats daarvan moedigde de staatssecretaris van Justitie hen aan vooral een bezoekje te brengen aan het lokale museum voor de ‘vervloekte soldaten’, gewijd aan de slachtoffers van het communistische schrikbewind. Dat zou hun ‘kennis verrijken’ over de ‘noodzaak’ van de maatregelen. Zonder een bezem door het systeem blijft Polen zitten met een corrupte, inefficiënte rechterlijke macht, redeneert de regering.

Vanuit de menigte stapt een Poolse vrouw in een strakke, leren broek af op Ronald Philippart (61), president van het Hof Den Bosch. Ze wil (en krijgt) een selfie. Philippart is onder de indruk van de talloze Poolse collega-rechters die meelopen. ‘Dat ze nog durven te demonstreren. Ze zeggen zelf ook: dit gaan we maandag op het werk horen.’

Even verderop, als de demonstratie bijna voorbij is, trekt Philippart zijn toga uit. Hij is weer burger. Nu alleen nog zijn collega’s zoeken die hij in de menigte is kwijtgeraakt.

Hoe een Poolse rechter knokt tegen de ontmanteling van de rechtsstaat. Igor Tuleya is een beroemdheid geworden omdat hij zijn rug recht houdt. ‘Er is geen scheiding der machten meer. Daarmee wankelt de democratie.’

Hoe ver kan Polen gaan? In Europa ontpopt het land zich steeds meer als dwarsligger - niet alleen op de rechterlijke macht, maar ook in de strijd tegen klimaatverandering. Lees hier hoe de regering blijft pokeren.

Hoe Polen en Hongarije ‘Frankenstaten’ werden. Een democratie kun je stap voor stap uithollen, net zolang tot alleen de facade nog overeind staat. Lees hier het stappenplan dat Polen en Hongarije volgden.

In het centrum van Warschau vormen de naar schatting 30 duizend betogers een haag waar de rechters doorheen lopen. Er wordt om het hardst voor ze geklapt. Gejoeld. Geroepen.Beeld Piotr Malecki
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden