Analyse Wapenembargo Libië

In Tunesië aangeklaagde VN-expert wist veel over wapensteun aan Libië – wellicht te veel

In Tunesië is een VN-expert aangeklaagd voor spionage. Collega-academici vermoeden dat hij te veel weet over buitenlandse wapensteun aan Libië. Veel landen, ook westerse, blijken weinig moeite te hebben met het schenden van het VN-wapenembargo. De VN-gezant voor Libië is weinig hoopvol: ‘Van alle kanten stromen de wapens Libië binnen. Alle partijen sturen wapens.’

Een soldaat trouw aan het Libische internationaal erkende Government of National Accord (GNA) schiet met een machinegeweer terwijl een persfotograaf foto's maakt van de scene, mei 2019. Beeld AFP

De aanklacht van spionage in Tunesië tegen een wapenexpert van de VN, Moncef Kartas, werpt een schril licht op de betrokkenheid van andere staten bij de machtsstrijd in Libië. Collega-academici vermoeden dat hij te veel had ontdekt over de dubieuze rol van een buitenlandse mogendheid, die de Tunesische autoriteiten zou hebben aangespoord actie te ondernemen.

De verdenking gaat in de eerste plaats uit naar de Verenigde Arabische Emiraten (VAE). Het is nauwelijks een geheim dat de Emiraten de Libische veldmaarschalk Khalifa Haftar grootschalige wapensteun geven, in strijd met het VN-embargo tegen Libië. Het zeskoppige VN-panel waarvan Kartas lid is meldde dat twee jaar geleden al in een rapport.

Er zijn echter veel meer spelers actief. Ook Egypte, Saoedi-Arabië, Rusland en Frankrijk staan achter Haftar. Leden van de regering-Macron steken hun bewondering voor de ambitieuze krijgsheer, die een groot deel van Libië heeft veroverd, niet onder stoelen of banken.

Maar ook het andere kamp, de door de VN erkende regering-Sarraj, krijgt volop buitenlandse steun, bijvoorbeeld van Qatar. ‘En Turkije is de laatste tijd erg actief met het schenden van het wapenembargo’, zegt onderzoeker Jalal Harchaoui van Clingendael. Turkije staat eveneens aan de kant van de regering in Tripoli.

Daarom, zegt Harchaoui, is het zaak niet te snel conclusies te trekken in de kwestie-Kartas. ‘Het is uiterst schimmig, er is heel weinig bekend.’ Zelfs dat de Tunesische autoriteiten onder druk van een ander land hebben gehandeld is niet zeker. ‘Het zou heel goed kunnen, maar we moeten ervoor waken meteen ‘samenzwering!’ te roepen.’

Troepen van veldmaarschalk Khalifa Haftar maken zich op om naar de Libische stad Benghazi te trekken, april 2019. Beeld Esram Omran Al-Fetori / Reuters

Cynische grap

De Duits-Tunesische VN-expert werd dinsdag op vrije voeten gesteld. Hij had in Tunis twee maanden gevangen gezeten op verdenking van spionage, een misdrijf waarop de doodstraf kan staan. Volgens de Tunesische justitie blijft de verdenking bestaan en wordt het onderzoek voortgezet. Wel heeft Kartas het land mogen verlaten.

De vrijlating gebeurde op dezelfde dag dat de VN-gezant voor Libië, Ghassan Salame, in de Veiligheidsraad een gepassioneerde noodkreet slaakte over de grote hoeveelheden wapentuig die door andere landen naar Libië worden gestuurd. Het wapenembargo tegen Libië ‘wordt een cynische grap’ als er niet krachtig de hand aan wordt gehouden, zei hij. ‘Van alle kanten stromen de wapens Libië binnen. Alle partijen sturen wapens.’

Kartas werd op 26 maart gearresteerd op het vliegveld van Tunis, verdacht van het ‘doorspelen van inlichtingen over de nationale veiligheid aan buitenlandse regeringen’. Het Duitse weekblad Der Spiegel opperde dat hij nieuwe feiten had ontdekt over de wapenzendingen van de VAE, mogelijk met hulp van Tunesië. Het VN-panel, dat naleving van het wapenembargo tegen Libië monitort, stelde eerder al vast dat met name veldmaarschalk Haftar profiteert van de embargoschendingen.

Khalifa Haftar. Beeld AFP

Tunesië wil geen problemen

Collega’s, vrienden en academici uit de hele wereld begonnen een petitie voor vrijlating van Kartas. De VN eisten dat de wapenexpert direct zou vrijkomen. Met zijn VN-pet geniet hij immers immuniteit. Tunesië trok zich daar niets van aan. Kartas is in Genève geboren en in Duitsland opgegroeid, maar bezit een dubbele nationaliteit doordat hij een Duitse moeder en een Tunesische vader heeft.

De details van de verdenking zijn nog altijd vaag. De Tunesische justitie liet alleen iets los over het (verboden) bezit van een scanner om vliegtuigen te spotten. Volgens de VN had hij die nodig om wapenzendingen naar Libië te kunnen opsporen.

Hoe Tunesië past in de scenario’s over buitenlandse inmenging in de oorlog is niet duidelijk. Sommigen in het Tunesische staatsapparaat hebben sympathie voor Haftar, anderen (met name de islamistische partij Ennahda) juist niet. In het algemeen, zegt onderzoeker Harchaoui, heeft Tunesië vooral belang bij rust langs zijn grenzen. De gewelddadige strategie van Haftar staat daarmee op gespannen voet. ‘Tunesië wil geen problemen.’

Een mogelijke link met de Libische veldmaarschalk zou het tijdstip van Kartas’ arrestatie kunnen verklaren. Nog geen twee weken later begon het grote offensief van Haftars leger tegen de hoofdstad Tripoli. De krijgsheer heeft het oosten en zuiden van Libië in handen en probeert controle te krijgen over het hele land, ten koste van de door de VN erkende regering in de hoofdstad.

In het jaarverslag over 2018 aan de Veiligheidsraad had het VN-panel al met zorg gewezen op de opeenhoping van wapentuig in het oosten van Libië: pantservoertuigen, vrachtwagens, machinegeweren, mortieren en raketwerpers. Ook publiceerde het panel kritische informatie over Haftar. Zo zou zijn militie betrokken zijn bij mensensmokkel naar Europa. Haftars zoon zou miljoenen van de centrale bank van Libië hebben verduisterd.

Eind april werd bekend dat het panel onderzoek doet naar raketaanvallen op Tripoli, uitgevoerd door het leger van de Emiraten als onderdeel van Haftars offensief. Persbureau AFP had inzage gekregen in een vertrouwelijk rapport van de VN-experts daarover.

De Blue Arrow-raketten werden afgevuurd met drones van de Chinese producent Win Loong. Alleen China, Kazakhstan en de VAE beschikken over zulke raketten. Ook de Chinese drones worden gebruikt door het leger van de VAE. Militairen van de VAU opereren vanaf de basis Al Khadim in het oosten van Libië.

Bibi van Ginkel, onderzoeker van Clingendael, is een van de ruim driehonderd ondertekenaars van de petitie voor Kartas. Vorige week sprak zij in Tunesië met tal van mensen over de zaak. Bij hen leefde het vermoeden dat Kartas te veel wist van betrokkenheid van Tunesische hoogwaardigheidsbekleders bij de illegale wapenzendingen.

Het zorgelijke van de arrestatie vindt zij ook dat die al het VN-onderzoek op het spel zet. ‘Immuniteit is nodig om mensen dit gevoelige werk te kunnen laten doen’, zegt Van Ginkel. Sinds de arrestatie van Kartas hebben de VN geen wapenexperts meer naar Tunesië gestuurd. ‘De gevangenneming van Moncef Kartas pakt slecht uit voor de controle van het wapenembargo tegen Libië’, liet een VN-woordvoerder eerder al weten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden