In Tropenmuseum leiden Syrische vluchtelingen bezoekers rond door hun geliefde Aleppo

In het Tropenmuseum in Amsterdam leiden vluchtelingen uit Aleppo bezoekers rond door hun geliefde en getergde stad in Syrië. De Volkskrant liet zich een middag betoveren. 'Je had het er geweldig gevonden.'

In het Tropenmuseum leiden Syrische vluchtelingen de bezoekers rond en vertellen over hun stad, Aleppo. Beeld Foto: Desiré van den Berg

De tentoonstelling over Aleppo in het Tropenmuseum is opgedeeld in vier hoofdstukken, die van elkaar worden gescheiden met hangende doeken. Op de doeken staan grote fotoprints van de straten van de stad, zoals ze er nu uitzien; veelal kapotgeschoten, stoffige grijze stenenbergen en overblijfselen van huizen. Tussen de huizen wapperen enorme banieren - soms kleurig met bloemen, soms met Arabische spreuken. Ze doen denken aan de grote doeken waarop de foto's zijn afgedrukt in het Tropenmuseum.

Aleppo

t/m 10/9 in het Tropenmuseum, Amsterdam. Rondleidingen elke zondag om 15.00 uur, euro 2,-.

reserveren@tropenmuseum.nl

Mohannad Sharrouf (41) gidst een groep door de tentoonstelling over de stad waar hij jaren woonde, studeerde en gids was voor toeristen. Zijn Nederlands en Engels zijn goed, hij wisselt ze af omdat er een man meeloopt die niet goed Nederlands kan. Niemand maakt bezwaar. Hij complimenteert zijn gevolg: 'Zo gastvrij zijn de Nederlanders; ze geven zonder moeite hun taal op om één gast erbij te kunnen betrekken.'

Als hij bij de foto vraagt waarom ze denken dat in de straten van Aleppo doeken zijn opgehangen, wordt het ongemak onder de bezoekers voor het eerst voelbaar. 'Voor schaduw?', antwoordt een van de gasten. Het blijft even stil, en dan zegt Sharrouf, die zijn luisteraars duidelijk niet in verlegenheid wil brengen: 'Nee, vanwege snipers. Door doeken in de straten te hangen, wordt het zicht van de snipers op de mensen op straat belemmerd.' De stilte is pijnlijk.

Een burgerslachtoffer. Beeld Foto: Eddy van Wessel
Rebellen in Aleppo. Beeld Foto: Sebastiano Tomada

Dit is een ode aan Aleppo, beseffen we, en tegelijk een beeld van het leven nu, het overleven in een stad in oorlog. Er zijn foto's van mensen, kinderen, marktkoopmannen en soldaten te zien. Historische foto's van de Armeense gemeenschap in de stad, die hier een eeuw geleden toevlucht zocht na de genocide in eigen land. Twaalf bewoners van Aleppo, van verschillende achtergronden, geaardheden en gezindten, die een lange vluchttocht achter de rug hebben en net Nederlands spreken, leiden ons rond. Ze vertellen over de stad waar ze van houden maar waar ze niet meer naartoe kunnen, die op dit moment geteisterd wordt door dood en vernietiging. Vier keer zegt Sharrouf als hij over zijn geliefde plekken spreekt, dat hij ons aanmoedigt Aleppo zelf te bezoeken als het weer rustig is. Bij een foto van het amfitheater in de eeuwenoude citadel draait hij zich even om: 'Je had het geweldig gevonden om te zien.' Dat herinneringen vers zijn, blijkt wanneer de gidsen tegenwoordige en verleden tijd door elkaar halen in de rondleidingen. Zo vertelt Sharrouf vol liefde over de oude soek Al-Medina vol houten winkeltjes, 'een van de weinige overdekte historische markten ter wereld die nog vol in gebruik zijn', zegt hij, maar hij zou dit in de verleden tijd moeten zeggen, want de soek is niet meer in gebruik. Soek Al-Medina, UNESCO-erfgoed, werd al in 2012 verwoest.

Vertellen over je stad terwijl de oorlog er nog woedt, is zichtbaar moeilijk, ook voor de andere rondleider deze zondagmiddag: de jonge Shahed Alramadan (20). Ze is een jaar in Nederland, draagt een gebloemde hoofddoek en een spijkerbroek en heeft het boek Nederlands naar perfectie in haar handtas. Begeesterd vertelt ze over Syrische eetgewoonten en haar favoriete gerechten in mooie volzinnen. Auberginepasta, vlees met kersensap, een jam van rozen die alleen in Aleppo groeien.

Rethink Aleppo

Naast de tentoonstelling over Aleppo in het Tropenmuseum is er een programma in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam op 5 mei: Rethink Aleppo. Daar vinden debatten en workshops plaats rondom de vraag hoe Aleppo opnieuw kan worden opgebouwd na de oorlog. Deelnemers zijn onder meer AlHakam Shaar, oud-bewoner van Aleppo, verbonden aan de Central European University in Boedapest, en een van de leiders van het Aleppo Project, waarin denkers en ontwerpers samenwerken. Ook schrijver Geert Mak, de Syrisch-Nederlandse ontwerpers Mari Farwy en Michael Barchini en de Syrisch-Duitse architecte Nour Harastani doen mee. Om 19u is er een 'Eat To Meet Aleppo' vrijheidsmaaltijd waarbij deelnemers oud-bewoners van Aleppo kunnen ontmoeten.

Bij de opening in aanwezigheid van minister Bert Koenders, o.a.: Zittend vooraan Mahannad Sharrouf, links voor Shahed Alramadan, tweede van rechts vooraan professor Mohammed Nour Al-Naimi en rechts naast minister Bert Koenders de muzikanten Jawdat Jassem en Khales Warrak.

Dichter Salim Kafa (46) draagt Arabische en Nederlandse gedichten voor; de gebaren van zijn rechterhand vertellen bijna net zo veel als zijn mond, waardoor we zelfs de Arabische gedichten denken te begrijpen. Mohammed Nour Al-Naimi (62) is literatuurprofessor en vertelt, staande bij de maquette van Aleppo uit de collectie van het Tropenmuseum, over de schoonheid van de khans (rustplekken), madrasa's (colleges) en moskeeën, over de universiteit die met 40 duizend studenten en professoren een van de grootste en beroemdste uit het Midden-Oosten is en over muziek, poëzie en literatuur uit Aleppo. Meestal met professoraal gezag, soms verontschuldigt hij zich dat het hem emotioneert. Allemaal praten ze met liefde en pijn tegelijk. Mohannad: 'We willen dat mensen zien hoe het leven is in een stad die getroffen is. Een gewone stad in moeilijke tijden.'

Nieuw voor sommige bezoekers: Aleppo is een multiculturele, multireligieuze en internationale stad. Het economisch hart van Syrië, en een plek waar Joden, Assyriërs, Armeniërs, Turken, Christenen, en mensen van allerlei takken van de islam samenleven. Zonder concurrentie, zegt Nour Al-Naimi: 'In sommige steden staan kerk en moskee naast elkaar uit competitie, in sommige uit tolerantie. In Aleppo is het uit tolerantie.' Een vriendelijke stad waar je op elke hoek thee aangeboden krijgt, zo herinneren ze zich hun thuis. Bij een nachtfoto van de stad toen die nog gedeeltelijk in handen van rebellen was - het Oostelijke deel is pikdonker, het door Assad beheerste Westelijk deel geheel verlicht - wordt de onmogelijkheid van het conflict voelbaar: aan de ene kant onderdrukte de dictator iedereen, geen woord kon veilig hardop worden uitgesproken, en aan de andere kant onthielden de extremistische rebellen de bewoners van elektriciteit en water. Op dit moment is Aleppo geheel in handen van Assad.

Een strijdster van de Free Syrian Army. Beeld Foto: Sebastiano Tomada

Achter ons klinken een gitaar en een oed en de melancholische stemmen van Khales Warrak en Jawdat Jassem, twee jonge muzikanten (beide 25). Een ballade voor de stad die ze missen. Daarna zetten ze, alsof het even nodig is, iets vrolijkers in: een Libanees danslied. De melodie wordt door sommige Nederlandse bezoekers meteen herkend, want het is het aanstekelijke deuntje dat rapper Raymzter gebruikte voor zijn nummer Kutmarokkanen uit 2003. Iedereen klapt mee, het is even licht.

De Millennialange geschiedenis van Aleppo

Aleppo is een van de oudste continu bewoonde steden ter wereld.

Net als Damascus behoort Aleppo tot de weinige millennia oude steden waar altijd mensen hebben gewoond. De eerste tekenen van nederzettingen dateren van 6.000 jaar geleden, maar ten noorden van de stad wijzen opgravingen op nomadennederzettingen die nog 5.000 jaar verder teruggaan, waarmee de stad voorzichtig aanspraak kan maken op de titel 'oudste stad ter wereld'.

Er zijn tabletten gevonden van 4.000 jaar oud waaruit blijkt dat in 'Halabu' textielproductie bestond. Aleppo heeft haar bedrijvigheid en diversiteit te danken aan de ligging tussen de Middellandse Zee en de vruchtbare vallei van de rivieren de Eufraat en de Tigris, en vooral aan de strategische positie op de eeuwenoude zijderoute naar Azië. De stad was dé pitstop voor allerlei nationaliteiten op deze grootste handelsroute ter wereld, wat Aleppo al vroeg tot een economisch en kosmopolitisch centrum maakte.

Handel maakt mensen tolerant en in de stad getuigt de bedrijvigheid van vele culturen van het historisch pragmatisme van Aleppo. De soek Al-Medina, de grootste overdekte historische markt ter wereld, gebouwd onder Ottomaanse overheersing tussen de 15de en 16de eeuw, was een honingraat van houten winkeltjes en handeltjes, rustplekken en hammams - tot het werelderfgoed in 2012 werd verwoest. Zo tolerant als de Aleppianen zijn, zo gewend is de stad aan constante overheersing van buitenaf. Aleppo is achtereenvolgens veroverd en heroverd door Hittieten, Assyriërs, Akkadiërs, Grieken, Romeinen, Omajjaden, Ayyubiden, Mamelukken en Ottomanen. In de 20ste eeuw heerste een Frans mandaat en sinds 1971 de Alevitische Assad-clan (eerst Hafez al-Assad, en nu zijn zoon Bashar). Het is een toevluchtsoord geweest voor Joden, Armeniërs en christenen, toen die elders onderdrukt werden.

In de huidige oorlog gaan in Aleppo, een van de rijkste steden uit de menselijke geschiedenis, levens en eeuwenoud erfgoed verloren. De Umayyadmoskee met haar fiere hoge minaret, gebouwd tussen de 8ste en 13de eeuw, ging er in 2013 aan.

De citadel is een verdedigingsfort, gebouwd door de Turks-Arabische overheersers tussen de 12de en de 14de eeuw, en huistvest de overblijfselen van Byzantijnse en Romeinse badhuizen en een amfitheater. Het is momenteel het enige verdedigingsfort ter wereld dat alszodanig in gebruik is.

De oude stad rondom de citadel is gebouwd op een Grieks-Romeins stratenplan en bevat gebouwen die teruggaan tot de 6de eeuw. Het 12de-eeuwse Madrasa Halawiye (een opleidingsinstituut) bevat overblijfselen van een Byzantijnse kerk. De citadel, de oude stad en de meeste culturele gebouwen zijn intussen geheel of gedeeltelijk verwoest.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden