Reportage Religieuze onderdrukking in Tadzjikistan

In Tadzjikistan zijn baarden verboden, maar een populaire voetballer weigerde zich te scheren

Ex-voetballer Parviz Tursunov werd het gezicht van onderdrukte moslims in Tadzjikistan. Hij werd uit zijn team gezet vanwege zijn baard. Het tekent de situatie in zijn land. ‘De drang om uiting te geven aan religie wordt nu alleen maar groter.’

Tursunov : ‘Voetbal is uiteindelijk maar een spel’, liet hij publiekelijk weten. Als hij moest kiezen tussen zijn carrière of zijn religie, dan koos hij voor het laatste. De volgende dag kreeg hij te horen dat hij uit zijn team was gezet.

Het is 18 september. De 43-jarige Parviz Tursunov komt met zijn vrouw en vier kinderen aan op de luchthaven van Minsk in Wit-Rusland. De trein nemen naar de grensplaats Brest en dan oversteken naar Polen. Dat is het plan. Daar maakt de voormalige profvoetballer kans op asiel, denkt hij. Het is een bestemming waar veel politieke vluchtelingen uit Tadzjikistan naar afreizen, in de hoop op die manier vanuit Centraal-Azië de Europese Unie te bereiken.

Maar zover komt Tursunov niet. De in eigen land populaire ex-voetballer, die zijn carrière heeft moeten opgeven vanwege zijn baard, wordt door de Wit-Russische autoriteiten gearresteerd en opgesloten. Ze hebben geen keuze, vertellen ze de pers. De regering van Tadzjikistan heeft een internationaal arrestatiebevel voor hem uitgevaardigd en eist zijn uitlevering. Hij zou betrokken zijn bij ‘extremistische activiteiten’.

Sindsdien steken meerdere mensenrechtenorganisaties hun hand voor Tursunov in het vuur. Hij is het gezicht geworden van de onderdrukking die moslims in Tadzjikistan ondergaan – een land waar baarden en hijabs zijn verboden. Waar iedereen die de regering onwelgevallig is als ‘extremist’ bestempeld kan worden, om jarenlang achter de tralies te verdwijnen.

Absurd

‘Dat de overheid nu actief achter een voormalig voetbalspeler aangaat, laat zien hoe absurd de situatie in het land geworden is’, zegt Marius Fossum van het Noors Helsinki Comité. ‘Mensen worden in Tadzjikistan onder het mom van radicalisme vastgezet, simpelweg omdat ze uiting geven aan hun geloof, of kritiek hebben op het regime. Tursunov is religieus, maar geen extremist.’

Tursunov speelde bij de club Khayr in de stad Wahdat, zo’n tien kilometer ten westen van de hoofdstad Doesjanbe. Een onmisbare schakel in het elftal, zei zijn trainer Tohir Muhminov in 2011 nog tegen lokale media. ‘Een van onze beste spelers, iemand die zowel defensief als aanvallend goed is.’

Maar datzelfde jaar kreeg de voetballer te horen dat hij niet mocht meedoen aan de nationale kampioenschappen. Reden: volgens de overheid zag hij er met zijn baard uit als een ‘moellah’, een islamitische geestelijke. Tursunov weigerde zich te scheren. ‘Voetbal is uiteindelijk maar een spel’, liet hij publiekelijk weten. Als hij moest kiezen tussen zijn carrière of zijn religie, dan koos hij voor het laatste. De volgende dag kreeg hij te horen dat hij uit zijn team was gezet.

Traditionele maaltijden

Tursunov week met zijn gezin uit naar Dubai en later Turkije, waar hij een aantal jaren probeerde rond te komen van het verkopen van traditionele maaltijden uit Tadzjikistan. Maar het lukte hem in beide landen uiteindelijk niet zich te registreren bij de plaatselijke autoriteiten. Dat had vermoedelijk te maken met de klopjacht die er inmiddels in zijn eigen land op hem was ontstaan.

Tursunov dreigde een boegbeeld te worden voor mensen die tegen de stroom in uiting gaven aan hun religie. De regering van Tadzjikistan en nationale media bestempelden hem als aanhanger van het salafisme, een fundamentalistische stroming van de islam. Tursunov hield zich stil: hij bevestigde noch ontkende die beschuldiging.

Tadzjiekse moslims bidden in een moskee. De regering van hun land probeert steeds meer vat te krijgen op hun religie. Beeld AFP

In Tadzjikistan is meer dan 98 procent van de bevolking moslim, inclusief de president. Toch voert de regering een repressiebeleid tegen de islam. Dat heeft te maken met de voorgeschiedenis van het land, legt John Heathershaw uit, specialist Centraal-Azië van de Britse Universiteit van Exeter. ‘Tadzjikistan komt voort uit de Sovjet-Unie, waar religie ondergeschikt was aan de nationale cultuur. Die manier van denken zet zich voort. De elite ziet de islam als een dreiging die continu gecontroleerd moet worden. Individuele culturele uitingen, zoals baarden en hoofddoeken, geven de overheid het gevoel die controle kwijt te raken.’

Streng toezicht

De afgelopen twee jaar heeft de regering onder leiding van president Emomali Rahmon verregaande maatregelen genomen om meer vat te krijgen op de religie. Dit met het argument dat IS druk in de regio aan het rekruteren is. De bevolking moet zich daarom houden aan ‘traditionele kledij en cultuur’. Mannen met baarden worden soms ter plekke meegenomen naar de kapper. Hoofddoeken die de nek bedekken zijn verboden. Islamitische boeken mogen het land niet in of uit zonder goedkeuring van de overheid. En er is streng toezicht op imams in de moskeeën, die te allen tijde het verhaal van het regime moeten vertellen.

‘De overheid heeft een enorme spanning gecreëerd door zo’n harde lijn tegen de islam uit te zetten’, zegt Heathershaw. ‘De drang van mensen om uiting te geven aan hun religie en identiteit wordt nu alleen maar groter.’

Tursunov representeert alles wat de regering verwerpt. De echtgenote van Tursunov, Sayora Subhonova, vermoedt dat dit precies de reden is dat haar man in het vizier van de overheid staat. ‘Ik denk dat de autoriteiten boos zijn dat hij voor zijn religieuze overtuiging staat. En vooral dat hij als oud-voetballer andere mannen inspireert hetzelfde te doen.’

Afgelopen week kreeg Tursunov bericht van de autoriteiten in Wit-Rusland. Ze leveren hem niet uit, maar willen hem ook geen onderdak meer bieden. Hij is naar Oekraïne gestuurd. Verenigd met zijn gezin, dat daar vorige maand al heenging. Maar de toekomst is onzeker. Die ligt nu in de handen van de regering in Oekraïne. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.