'In Syrië zal revolutie geen lente brengen'

Anders dan in Tunesië en Egypte dreigen jihadisten zich in Syrië meester te maken van de revolutie.

Demonstraties in de Syrische stad Hama afgelopen vrijdag. Beeld afp

Het is verleidelijk om de ontwikkelingen in Syrië te lezen binnen de regionale context van volksopstanden tegen corrupte en autoritaire regimes. De binnenlandse onrust die Syrië sinds half maart in zijn greep houdt, is dan niets anders dan een logische voortzetting van wat eerder in Tunesië en Egypte in beweging werd gezet. Er zijn echter drie alarmerende elementen aanwezig in de Syrische situatie die erop lijken te wijzen dat er in Syrië krachten aan het werk zijn die ontbraken in Tunesië en Egypte, en die weleens tot een andere uitkomst zouden kunnen leiden.

De stad Homs symboliseert hierbij de eerste variabele. Homs wordt wel een microkosmos van Syrië genoemd omdat haar bevolkingssamenstelling overeenkomt met die van het land. Het is daarom buitengewoon verontrustend dat in Homs een complete burgeroorlog lijkt te woeden tussen soennieten en alavieten.

Ongeveer tien dagen geleden verdwenen in Homs drie alavitische jongeren. Enkele dagen later werden hun volkomen verminkte lijken teruggevonden. De woedende alavitische gemeenschap ging vervolgens verhaal halen in de soennitische wijken van Homs. Dit scenario lijkt zich sindsdien bijna dagelijks te herhalen. De Syrische bevolking ziet het Iraakse doemscenario als een zwaard van Damocles boven haar hoofd hangen.

Wishful thinking
Een ander bedenkelijk gegeven in Syrië is dat bij de opstand tot dusverre al zo'n 700 militairen en politiemensen zijn omgekomen. We kunnen niet om de vraag heen hoe we dit grote aantal slachtoffers kunnen verklaren. De meest gangbare verklaring is dat het om deserterende soldaten gaat met wie loyale manschappen hebben afgerekend.

Om twee redenen is deze verklaring niet afdoende. Ten eerste is er geen sprake van massale desertie van legereenheden en zijn alle berichten hierover eerder het resultaat van wishful thinking.

Een tweede en zwaarwegender bezwaar tegen deze theorie vormen de gruwelijke omstandigheden waaronder de lijken werden teruggevonden. Zij blijken niet zelden onthoofd te zijn. Vaak zijn hun ogen uitgestoken en hun lichamen met bijlen in stukken gehakt. Zelfs Syriërs die bepaald niet enthousiast zijn over het Syrische regime hebben mij bevestigd dat dit niet de werkwijze van het Syrische leger is.

Terrorisme
Dit brengt ons bij het derde verontrustende element. Afgelopen weekend werd in Homs een zware aanslag gepleegd op een kazerne met een tot op heden onbekend aantal slachtoffers. Enkele uren later werd de sneltrein tussen Aleppo en Damascus tot ontsporing gebracht. Forensisch onderzoek wees later uit dat stukken rails waren losgeschroefd. En dit op een baanstuk dat een maximaal aantal slachtoffers leek te garanderen. De passagierstrein vervoerde 480 passagiers onder wie veel vrouwen en kinderen maar ook patiënten, die naar Damascus reisden voor medische behandelingen in gespecialiseerde ziekenhuizen.

Deze beide incidenten vallen in de categorie terroristische aanslagen en hebben niets meer van doen met protestdemonstraties. Steeds meer Syriërs zijn ervan overtuigd dat er sinistere elementen in het spel zijn die chaos en burgeroorlog willen ontketenen. Deze groeperingen zijn totaal niet geïnteresseerd in hervormingen of democratie en staan totaal los van de vreedzame demonstraties die ook plaatsvinden in Syrië.

In de zomer van 2007 werd Libanon opgeschrikt door het bloedig geweld van jihadisten in het Palestijnse vluchtelingenkamp Nahr al-Barid. Het Libanese leger had drie maanden nodig om deze geweldsexplosie onder controle te krijgen. De jihadisten bleken oud-Irak strijders te zijn die zich in Libanon hadden gevestigd. Ze waren diep beïnvloed door de ideeën van Musab al-Zarqawi die in 2004 in Irak een aan Al-Qaida gelieerd islamitisch emiraat had uitgeroepen. Een van de visitekaartjes van deze Iraakse jihadisten was het onthoofden en verminken van de lichamen van hun slachtoffers.

Deze Zarqawi werd gedreven door een diepe haat tegen de Iraakse sjiieten én tegen het Syrische regime dat hij mede verantwoordelijk stelde voor de opmars van de sjiieten in Irak en Libanon. Zarqawi ontwikkelde vervolgens de doctrine dat zowel Libanon als Syrië legitieme doelen waren voor de jihad. Een onbekend aantal van zijn aanhangers heeft zich sinds 2006 in Syrië gevestigd. Mogelijk achten ze nu de tijd rijp voor de ontketening van chaos en sektarisch geweld - naar analogie van de gebeurtenissen in Irak na 2003.

Sinds half maart vinden in Syrië vreedzame demonstraties plaats tijdens welke ofwel tot hervormingen of tot het vertrek van het regime wordt opgeroepen. Daarnaast toont deze 'Syrische revolutie' nog een veel grimmiger gezicht dat weinig goeds lijkt te voorspellen voor de toekomst. Het verlangen naar diepgaande politieke en economische hervormingen wordt breed gedragen door vrijwel alle segmenten van de Syrische samenleving. Het is echter de ingewikkelde compilatie van bovengenoemde elementen die verklaart waarom nog steeds een behoorlijke meerderheid van de Syriërs er de voorkeur aan geeft deze hervormingen te realiseren onder leiding van de Syrische president. Waarbij de aanwezigheid in hun midden van zo'n 1,5 miljoen van huis en haard verdreven Iraakse vluchtelingen nog eens extra onderstreept wat er op het spel staat. Niets minder namelijk dan hun toekomst.

Martin Janssen is een in Damascus woonachtige arabist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.