ANALYSECRISISTEAM RUTTE

In strijd tegen corona balt de macht zich samen in Den Haag

Premier Mark Rutte en minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid donderdag na afloop van het coronacrisisberaad in het gebouw van het ministerie van Justitie.Beeld Patrick van Katwijk / BSR Agency

Het heeft even geduurd, maar in de strijd tegen corona komen alle lijntjes inmiddels samen bij het crisisteam in Den Haag. Zelden was de macht zo geconcentreerd als nu. Tegelijkertijd groeit voorzichtig het zelfvertrouwen binnen Ruttes war room. Ook de koning doet mee, met een charmeoffensief.

Ook de koning is nu onderdeel van de onverbiddelijke strijd om beademingsmachines, mondkapjes, desinfectiegel, beschermingsbrillen en -schorten. Het staatshoofd is een man met een dik telefoonboek, en als hij belt, neemt iedereen op. 

Dat weet minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge ook. En dus neemt de CDA-bewindspersoon geregeld rechtstreeks contact op met de koning om hem te verzoeken fabrikanten en distributeurs te benaderen. Bij Dräger, de Duitse fabrikant van beademingsmachines, is het staatshoofd in 2015 nog op werkbezoek geweest. Andere topmensen heeft hij leren kennen op het World Economic Forum of tijdens staatsbezoeken en handelsmissies. Nu belt de koning die kennissen op om een gunst te vragen: vergeet Nederland niet.

Koning Willem-Alexander en koningin Maxima hebben een gesprek met Jaap van Dissel (R), directeur van het Centrum Infectieziektebestrijding tijdens een werkbezoek aan het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Beeld ANP

Geld speelt geen rol

Het charmeoffensief zal de komende weken nog hard nodig zijn, beamen ingewijden. De VS struinen inmiddels de hele wereld af naar spullen in de strijd tegen corona. Oude regels gelden niet meer, heeft Nederland door schade en schande ervaren. Aanvankelijk was de hoop dat bestaande leverantiecontracten gerespecteerd zouden worden, maar dat bleek een illusie. Nu moet er razendsnel en ad hoc gehandeld worden. Aanbestedingsregels worden overtreden, geld speelt geen rol. Niemand maalt er nu om of de uitgaven rechtmatig zijn. ‘De Rekenkamer kan straks zijn lol op’, zegt een bron cynisch.  

Het heeft lang geduurd, misschien té lang, erkent een betrokkene, voordat het crisisteam klaar was voor dit gevecht. Veel diensten in Nederland zijn de afgelopen jaren gedecentraliseerd. Zo heeft het ministerie van Volksgezondheid formeel amper iets te zeggen over de ziekenhuizen. Het zijn kleine koninkrijkjes met eigen inkoopafdelingen voor medische spullen en een eigen verantwoordelijkheid bij de verdeling van bedden. De prijs van die gespreide verantwoordelijkheid: in tijden van een nationale crisis ontbreken het overzicht en de centrale aansturing.

Vrijbrief

Inmiddels heeft ‘Den Haag’ de macht naar zich toegetrokken. Op het ministerie van De Jonge zit sinds ruim een week het Landelijk Consortium Hulpmiddelen, dat voor heel Nederland de inkopen doet en de distributie regelt. De verdeling van patiënten ligt sinds eind maart bij het Landelijk Coördinatiecentrum Patiënten Spreiding in Rotterdam, waar ook logistieke experts van Defensie zijn ondergebracht. Er is in allerijl een Taskforce Diagnostiek opgezet onder leiding van DSM-topman Feike Sijbesma, die een soort vrijbrief heeft gekregen om de testcapaciteit in Nederland op te drijven.

Ook de 25 veiligheidsregio’s onder leiding van 25 burgemeesters hebben, behoudens hun regionale maatwerk, amper nog eigen bevoegdheden. ‘Onze taak is om uit te voeren wat de minister zegt’, zo vat een burgemeester zijn werk samen. 

Dat er lang is vastgehouden aan een decentrale structuur, zit ook in de genen van Ruttes crisisteam. De VVD-premier zelf is altijd iemand geweest die zijn eigen macht relativeert, en CDA’ers geloven in subsidiariteit: hoe meer een lagere instantie kan doen, hoe beter. Pas toen de crisis groeide, werden die principes overboord gegooid. ‘De mate van centralisatie loopt parallel met het aantal besmettingen’, aldus een van Ruttes adviseurs.

Het crisisberaad heeft nu militaire regelmaat gekregen. Iedere zondag is er nu een informele bijeenkomst in het Catshuis met de premier, de drie vicepremiers, enkele topambtenaren, RIVM-baas Jaap van Dissel en Diederik Gommers van de Nederlandse Vereniging voor Intensive Care. Op maandag komen de experts bijeen en brengen advies uit. Op dinsdag en donderdag hakt de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing (MCCb) onder leiding van Rutte knopen door.

Niemand zal het hardop zeggen, maar de afgelopen week is achter de schermen het zelfvertrouwen gegroeid. De grootste bedreiging blijft nu de druk op intensive cares en en ziekenhuisbedden. Op het gebied van medische hulpmiddelen, beademingsmachines en testcapaciteit is er meer hoop. ‘De structuur staat nu, maar het blijft een kwestie van bestellen, bestellen en maar hopen dat het uiteindelijk ook op tijd binnenkomt’, aldus een direct betrokkene.

De experts en deskundigen bezweren ondertussen wel dat de deze week verlengde maatregelen effect hebben. In Brabant is dat nu al te zien, en volgende week zal ook in de rest van het land blijken dat de verspreiding van het virus afneemt, zo krijgt Ruttes crisisteam te horen. ‘We zitten niet meer op hetzelfde traject als Italië’, aldus een direct betrokkene. De stille hoop is dat er eind april een aantal maatregelen versoepeld kan worden, al zullen er restricties blijven. Op dinsdag 21 april valt de beslissing.

Megacrisis

In de eerste weken van de epidemie heeft Ruttes war room ‘achter de feiten aangelopen’, wordt nu schoorvoetend erkend. De uitbraak van het virus was heftiger en omvangrijker dan gedacht, de deels regionaal georganiseerde crisisstructuur bleek onvoldoende voor een ‘megacrisis’. Toch is het kabinet er in geslaagd om in die periode het vertrouwen van de meerderheid van de bevolking te behouden, bleek deze week uit een opiniepeiling. Ook dat geeft volgens een ingewijde ‘enige hoop’, zeker nu er iets meer controle is. 

De politieke consequenties zijn ook niemand ontgaan. Als de macht gecentraliseerd wordt, komt de waardering vooral bij de centrale figuur in dat stelsel terecht: premier Mark Rutte. Andere politici staan voorlopig in zijn schaduw. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden