vier vragen

In Spanje wordt seks zonder toestemming strafbaar. Wat kunnen wij daarvan leren?

Het Spaanse parlement heeft donderdag ingestemd met een wetsvoorstel dat seks zonder uitdrukkelijke instemming als ‘seksueel geweld’ bestempelt. Wat houdt die wet precies in? En wat kan Nederland ervan leren? Vier vragen.

Pepijn de Lange
Het strand van Barcelona. Beeld AP
Het strand van Barcelona.Beeld AP

Wat voor wet heeft het Spaanse parlement aangenomen?

De kern van de donderdag aangenomen wet ligt besloten in de naam waaronder zij in de volksmond bekend is komen te staan: ‘Alleen ja is ja’. Van verkrachting is voortaan sprake als het slachtoffer niet ‘vrijelijk’ toestemming voor de seks heeft gegeven, expliciet of door handelingen die ‘gelet op de omstandigheden van het geval, duidelijk de wil van de persoon tot uitdrukking brengen’, aldus de nieuwe wet. Een verdachte kan zich niet langer verweren door te zeggen dat het slachtoffer stilzwijgend met de seks instemde.

Bovendien schaart de nieuwe wet aanranding en ander seksueel misbruik net als verkrachting onder de noemer ‘seksuele mishandeling’, waarvoor straffen tot twaalf jaar cel staan. Als het seksueel geweld door een partner of ex-partner wordt gepleegd, kan die gevangenisstraf oplopen tot vijftien jaar. Die maatregel wordt gezien als belangrijk signaal dat mensen ook – of juist – in hun eigen huis veilig behoren te zijn.

Volgens Irene Montero, de Spaanse minister van Gelijkheid, laten de Spanjaarden met de nieuwe wet ‘een betere toekomst na aan onze dochters, zussen en vriendinnen’. De conservatieve Volkspartij (PP) en het uiterst rechtse Vox, de tweede en derde partij van Spanje, stemden tegen, omdat zij vrezen dat de wet leidt tot een omkering van de bewijslast. De Spaanse senaat moet de wet nog goedkeuren, maar dat wordt beschouwd als een formaliteit.

Waarom komt Spanje met deze wet?

De ‘Alleen ja is ja’-wet, een prestigeproject van minister Montero, komt voort uit een geruchtmakende rechtszaak uit 2018. Daarin stonden vijf mannen terecht voor een groepsverkrachting tijdens de feesten rond het stierenrennen in Pamplona. Toen de rechter hun daad beoordeelde als seksueel misbruik in plaats van verkrachting en de mannen maar negen van de geëiste 22 jaar gevangenisstraf oplegde, gingen in heel Spanje duizenden jonge vrouwen de straat op.

De nieuwe wet past bovendien in de progressieve agenda van de huidige Spaanse regering. Eerder deze maand kwam die met een wetsvoorstel om vrouwen met zware menstruatiepijn een door de staat betaald ‘menstruatieverlof’ te bieden. Daarnaast moet een einde komen aan de verplichte ‘bedenktijd’ voor een abortus.

Hoe zit het met toestemming voor seks in Nederland?

In het Nederlandse strafrecht wordt op dit moment enkel van aanranding of verkrachting gesproken als er sprake is geweest van dwang, maar die definitie wil de regering graag aanscherpen. In het voorjaar van 2020 kondigde toenmalig minister Ferd Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) een wetsvoorstel aan dat seksueel contact strafbaar stelt als je weet of had moeten weten dat de ander het niet wil. Dwang, geweld of bedreiging is daarbij niet langer een voorwaarde, maar kan wel leiden tot een zwaardere straf.

Op dit moment ligt het wetsvoorstel voor advies bij de Raad van State. Daarna gaat het volgens een woordvoerder van het ministerie van Justitie en Veiligheid ‘zo snel mogelijk’ naar de Tweede Kamer. De verwachting is dat de nieuwe wet in 2024 van kracht zal zijn.

Wat kan Nederland van de Spanjaarden leren?

De Spaanse wetswijziging moet voor Nederland ter inspiratie dienen om nu eindelijk vaart te maken, zegt Martine Goeman, die zich bij Amnesty Nederland bezighoudt met gender en mensenrechten. Volgens een telling van de organisatie is Spanje het veertiende Europese land dat verkrachting in zijn wetgeving definieert als seks zonder toestemming. Ook België voerde dit voorjaar in rap tempo een soortgelijke wetswijziging door.

‘Laat ons op z’n minst het vijftiende land worden’, zegt Goeman. ‘Hier ligt de wet al vijf maanden bij de Raad van State, terwijl die normaal gesproken na ongeveer drie maanden advies uitbrengt’, zegt Goeman. ‘Dat dwang in de huidige wet centraal staat, is ontzettend ouderwets en botst met de lichamelijke integriteit van mensen.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden