In Rwanda sluimert het drama van Zimbabwe

Ooit was Paul Kagame een inspirerend leider. Nu is de president van Rwanda een eenzame en nerveuze despoot...

Kris Berwouts

Op 20 juli begon officieel de campagne voor de presidentsverkiezingen in Rwanda. Zetelend president en gedoodverfd winnaar Paul Kagame reisde het land door en was alomtegenwoordig in de media. Om zijn verdiensten toe te lichten, en vooral om te benadrukken dat er eigenlijk geen alternatief is. En dat was ook zo: de drie bescheiden oppositiepartijtjes die de ambitie hadden een tegenkandidaat naar voren te schuiven, werd op allerlei manieren het werken onmogelijk gemaakt.

Het resultaat was dat geen van hen erin slaagde zich als kandidaat te registreren. Kagame is herkozen zonder echte tegenstanders. De wél geregistreerde kandidaten behoorden tot satellietpartijtjes die sinds 1994 rond zijn Rwandese Patriotic Front cirkelen om de indruk te wekken dat Rwanda een meerpartijenstelsel kent.

Het eigenlijke startschot voor de verkiezingen werd echter gegeven op 19 juni in Johannesburg. Toen werd daar Faustin Kayumba Nyamwasa neergeschoten, een Rwandese generaal die al enkele jaren in onmin leefde met Kagame. Die had Kayumba op afstand gehouden door hem ambassadeur te maken in Indië, maar de generaal vluchtte in februarinaar Zuid-Afrika. Daar voegde hij zich bij Patrick Karegeya, die niet alleen de Rwandese inlichtingendienst had geleid, maar ook de Congo Desk, het officieuze orgaan dat de plundering van de Congolese grondstoffen had gecoördineerd.

Sindsdien hebben we niet langer te maken met een regime dat zich verdedigt tegen zijn tegenstanders, plots gaat het over een regime dat vecht tegen zijn eigen desintegratie. Andere steunpilaren van het regime, zoals de privésecretaris van de president, verlieten het land of werden gearresteerd. Het leger was altijd de ruggengraat van Kagames bewind , nu blijkt het zijn achillespees.

Enkele dagen na het neerschieten van Kayumba was het de beurt aan Jean-Léonard Rugambare. Deze journalist van het onafhankelijk weekblad Umuvugizi had geschreven dat de overheid achter de aanslag op Kayumba zat. In tegenstelling tot Kayumba overleefde Rugambare de aanslag niet. Evenmin als André Kagwa Rwisireka, de vicevoorzitter van de enige oppositiepartij (Green Party) die haar leden vooral in Tutsi kringen mobiliseert. Hij werd op 14 juli met doorgesneden strot gevonden langs de kant van de weg.

Kagame is al twintig jaar de onbetwiste leider van het FPR en sinds 1994 de sterke man van het land. Het is het verhaal van een rebellenleider die aan de macht komt, maar vervreemdt van zijn omgeving. Na twee decennia schiet er niet veel over van de groep mensen met wie hij het verzet is ingegaan, en nu lijkt Kagame niet meer te weten op wie hij kan rekenen. Het geweld is buitensporig en verraadt hoe nerveus en onvoorspelbaar hij dreigt te worden.

De spanningen binnen het regime draaien niet om verschillende maatschappijvisies of strategische verschilpunten. Het gaat om macht. Sommigen zien Kagame als de baobab die zo veel licht wegneemt dat niets er onder kan groeien. Er is de groep mensen die zich via de mineralen in Congo steenrijk hebben gemaakt en bijna een staat binnen de staat zijn geworden. Zij hebben geen zin hun bastion te laten ontmantelen onder het mom van strijd tegen corruptie. Spaanse en Franse rechters beschuldigen een groot deel van de RPF-top van misdaden tegen de mensheid en zelfs het uitlokken van de genocide.

Jarenlang waren de buitenlandse partners van Rwanda erg onder de indruk van de economische vooruitgang van het land. Dat dit gepaard ging met een neiging tot autoritarisme, namen ze er maar bij.

Om twee redenen zijn de stappen voorwaarts echter niet duurzaam. Ten eerste draait het land op een ontwikkelingmodel met twee snelheden. De landbouwpolitiek is gericht op groei, maar niet op armoedebestrijding. Ten tweede is de aanpak en de juridische verwerking van de trauma’s van het recent verleden heel eenzijdig gebaseerd op het bestraffen van de misdaden van Hutu’s tegen Tutsi’s. Op de misdaden van het FPR tegen Hutu’s rust een zwaar taboe. Zo kunnen de scheuren en de wonden in de maatschappij niet helen.

Als Kagame er niet in slaagt de basis van zijn regime te verbreden, liggen er voor hem maar twee opties open: ofwel wordt hij op korte of middellange termijn door zijn eigen kringen opzij geschoven, ofwel gaat hij de weg op van Mugabe in Zimbabwe, en raakt hij in eigen land en internationaal zodanig geïsoleerd dat uiteindelijk niemand zich nog zal herinneren waarom hij ooit door velen beschouwd werd als een inspirerend en dynamisch leider. Een verlicht despoot bij wie het licht is uitgegaan, is nooit aangenaam om naar te kijken.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden