AnalyseRussische olie

In Rusland blijft de olie stromen, maar voor wie?

Een tanker in Noordwest-­Siberië. Ruslands ­afhankelijkheid van olie en gas is onder Poetin ­toegenomen tot wel 40 procent van de overheidsinkomsten.Beeld Yuri Kozyrev/ Noor

Door vol in te zetten op olie en gas bracht Poetin Rusland rijkdom en macht. Nu de olieprijs in ijltempo is gekelderd, gaat het ook snel met de reserves. Van een andere koers wil de leider niet weten.

Je hoort Russische oliebaronnen niet vaak over hun angsten praten. Dus het viel op toen een van hen laatst zei dat hij en zijn concurrenten ‘zelfs in een nachtmerrie niet hadden kunnen bedenken dat we vaten olie zouden verkopen voor 25 dollar’.

Dmitri Peskov, al twaalf jaar de woordvoerder van president Poetin, drukte zich koeler uit, maar zijn boodschap was dezelfde: ‘De olieprijs is laag, we willen dat die omhooggaat.’

De ineenstorting van de olieprijs stelt het herrezen Rusland van Vladimir Poetin op de proef. Want als er een oorzaak moet worden aangewezen voor Ruslands breuk met de armzalige en vernederende jaren negentig, dan is het niet het kunst- en vliegwerk van Poetin zelf, maar de hellende lijn in een economische grafiek: de stijgende olieprijs.

Bij Poetins aantreden in 2000 stond de olieprijs op 39 dollar per vat. In zijn derde presidentstermijn was de prijs gestegen naar 114 dollar. Dat schept mogelijkheden in de begroting van een land dat dagelijks ruim 10 miljoen vaten olie uit de grond pompt.

De nieuwe olierijkdom gaf Rusland de glans die het nu heeft. Hele steden zijn herbouwd. Moskou begon te fonkelen als een diamant met glazen wolkenkrabbers, Italiaanse sportauto’s en gouden oorbellen. Ondertussen financierde Poetin een plek op het wereldtoneel met vaten olie. Hij liet het verouderde leger moderniseren, presenteerde nieuwe kernraketten en zag steeds meer ruimte voor buitenlandse avonturen. Een korte oorlog met Georgië, de annexatie van de Krim, steun aan separatisten in Oost-Oekraïne met groene mannetjes en Buk-raketten, een jarenlange campagne in Syrië om bondgenoot Assad aan de macht te houden.

De olie bleef toch wel stromen. En het gas ook. Ruslands afhankelijkheid van olie en gas nam toe met reuzensprongen, tot wel 40 procent van de overheidsinkomsten. Nog meer boortorens in Siberië, nieuwe pijpleidingen naar Europa en China en een drijvende kerncentrale om de winning in het Noordpoolgebied te ondersteunen. Waarom ook niet? Het buitenland betaalde maar door voor de fossiele brandstoffen uit Rusland.

Kelderende prijzen

Maar die zekerheid is plots weggevallen met de coronacrisis. De olieprijs dook weleens eerder omlaag, maar nooit kelderde de prijs zo diep als in de afgelopen weken. Sommige olieprijzen duikelden zelfs onder nul. Eenderde van de wereldwijde vraag naar olie is verdampt door lockdowns: fabrieken produceren minder, auto’s rijden minder, vliegtuigen staan aan de grond.

‘Dit is zonder twijfel een uitdaging waarmee de Russische autoriteiten lang niet geconfronteerd zijn’, zegt Sergej Goeriëv, een Russische econoom aan de Parijse universiteit Sciences Po. ‘Zelfs in hun zwaarste crisissen, in 2008-2009 en in 2014, lagen de olieprijzen veel hoger.’

Verontrustend voor olielanden als Rusland is dat bestuursvoorzitters van oliebedrijven openlijk twijfelen of de vraag naar fossiele brandstoffen zich ooit herstelt tot de niveaus uit het tijdperk voor covid-19. Ze houden er rekening mee dat de coronacrisis een proces versnelt dat al in gang was gezet: vervanging van fossiele brandstoffen door duurzamere energiebronnen.

Rusland is, met dank aan de Europese Unie en Verenigde Staten, wel goed voorbereid op de eerste klappen van de crisis. De sancties die de EU en de VS instelden na Ruslands annexatie van de Krim, zoals de sluiting van de kapitaalmarkten voor Russische bedrijven, overtuigden Poetin ervan de economie klaar te stomen voor een nieuwe botsing met het Westen. De lage staatsschuld en grote reserves komen nu goed van pas.

Maar de reserves slinken snel onder het geweld van de coronacrisis. In maart zei de regering dat de belangrijkste reservepot voldoende is om acht jaar lang te compenseren voor lage olieprijzen. Maar in april, toen de prijzen verder waren gezakt en er steunpakketten nodig bleken door strenge lockdowns in Rusland, zei de regering dat de reserves nog maar vier jaar zouden meegaan.

‘De regering moet compenseren voor ongekend lage olieprijzen én voor de gevolgen van de coronacrisis’, zegt Igor Nikolajev, econoom aan de Moskouse Higher School of Economics. ‘Dat maakt de situatie kritiek. Het enige wat de regering kan doen is de roebel laten devalueren om meer te verdienen aan olie die in dollars wordt verkocht, maar daar is nu al bijna geen ruimte meer voor, want de roebel is al gezakt in waarde.’

Noodplan

Deze week begonnen Rusland en andere olielanden met de uitvoering van een noodplan. Het plan kwam er na onderhandelingen tussen Rusland, Saoedi-Arabië en de VS, en omvat de grootste productiebeperking uit de geschiedenis. In mei en juni moet de mondiale productie van olie teruggeschroefd worden met 9,7 miljoen vaten per dag – ongeveer 10 procent van de hoeveelheid die dagelijks uit de aarde wordt gepompt. De logica spreekt voor zich: minder aanbod betekent een hogere prijs.

Maar de productiebeperking is onvoldoende voor een terugkeer naar oude olieprijzen. De prijs van een vat Russische olie (159 liter) ligt sinds de prijsafspraak rond de 20 dollar – ja, nog lager dan de 25 dollar die de oliebaronnen zich al niet konden voorstellen. En minder dan de helft van de prijs die Rusland nodig heeft (42 dollar) om de begroting sluitend te houden.

Het probleem zou makkelijker op te lossen zijn als Rusland minder zou leunen op fossiele brandstoffen. Economen pleiten al jaren voor diversificatie van de economie. Econoom Sergej Goeriëv verwacht niet dat de regering er nu wel toe bereid is. ‘Diversificatie van de economie vereist onder meer politieke hervormingen, corruptiebestrijding en onafhankelijke rechtspraak. De machthebbers zien zulke hervormingen als een bedreiging voor zichzelf, daarom wordt er niet hervormd.’

Ruslands crisisbestrijding wijst erop dat Poetin zich vastklampt aan fossiele brandstoffen om zijn wereldmacht te behouden: het zijn de grote (energie)bedrijven gelieerd aan het Kremlin die veruit de meeste overheidssteun krijgen. Niet de kleinere, innovatieve ondernemingen. En om de militaire macht van Rusland toch enigszins onder de aandacht te brengen, ondanks het uitstel van de parade ter ere van 75 jaar overwinning op nazi-Duitsland, laat Poetin dit weekend gevechtsjagers en militaire helikopters over Moskou vliegen.

Populairder maakt Poetin zich er niet mee. Terwijl de waardering van de meeste regeringsleiders groeit tijdens de coronacrisis, komt Poetin juist slechter uit de peilingen. Russen tonen steeds minder interesse voor militaire avonturen, kampen sinds de annexatie van de Krim al met dalende lonen en ervaren tijdens de virusuitbraak weer dat wereldmacht geen eind heeft gemaakt aan de problemen in hun ziekenhuizen.

Niet eerder was de druk op Poetin zo hoog om zijn ambities als militaire supermacht bij te stellen en zich te richten op de harde werkelijkheid in eigen land. ‘Minder inkomsten betekent minder mogelijkheden om geld uit te geven’, zegt Igor Nikolajev van de Higher School of Economics. ‘Wonderen bestaan nou eenmaal niet.’

Olie, gas en corona in Rusland

Rusland was net bezig om nog meer olie en gas aan het Noordpoolgebied te onttrekken. Correspondent Tom Vennink en fotograaf Yuri Kozyrev trokken naar het noordelijkste stadje van Rusland, dat niet kan wachten tot de ijskappen smelten. 

De coronacrisis zwelt aan in Rusland: de besmetting van de premier en ministers toont hoe weinig greep de regering nog heeft op het virus. 

In het enorme gebied rond de Noordpool komt een wereld tevoorschijn van onder het smeltende ijs. Fotografen Yuri Kozyrev en Kadir van Lohuizen gingen op expeditie. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden