REPORTAGE

In Rotterdam maken kiwi's plaats voor reuzenpenis

De oude stadshavens van Rotterdam krijgen een tweede leven. In de Merwe-Vierhaven moeten fruitbedrijven wijken voor de maakindustrie en creatieve ondernemers.

Lunch in het atelier van kunstenaar Joep van Lieshout, die al sinds 1981 in de oude stadshavens is gevestigd. `Ik hou van de haven, van de ruimte, het licht en de lucht.' Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Nu nog arriveren in de Merwe-Vierhavens bananen, kiwi's, mango's en sinaasappels uit alle windstreken. Maar het fruit in de gigantische loodsen moet plaats maken voor nieuwe gebruikers in dit havengebied tussen Schiedam en Rotterdam. Uitvinders, ambachtelijke bedrijven, creatieve ondernemers gaan zich in het gebied vestigen naast bedrijven in de sectoren 'food', 'medical' en 'cleantech'.

Tenminste, die transformatie voorzien het Havenbedrijf en de gemeente Rotterdam voor pakweg de komende 25 jaar. M4H, zoals Merwe-Vierhavens al modieus is omgedoopt, is een van de stadshavens tussen Erasmusbrug en Beneluxtunnel. Naast de nieuwe bedrijvigheid is er ook woningbouw gepland.

Kop van Zuid

Alle oude stadshavens kregen of krijgen een tweede leven. Het bekendste voorbeeld is de Wilhelminapier (Kop van Zuid) waar het kantoor van de Holland Amerika Lijn werd verbouwd tot Hotel New York. Vervolgens verrezen er grote woon- en kantoortorens van beroemde architecten: Manhattan aan de Maas werd geboren.

Enkele kilometers westelijker, op het terrein van de voormalige Rotterdamsche Droogdok Maatschappij, ging in 2009 de RDM Campus van start. Nu klonteren onderwijsinstellingen, kennisinstituten en innovatieve bedrijven er samen in de monumentale panden. De aangrenzende Onderzeebootloods is dit voorjaar een evenementenlocatie geworden voor exposities, congressen en feesten.

Wie vanaf de RDM Campus de watertaxi neemt, komt aan de noordzijde van de Nieuwe Maas aan bij M4H. Het oogt niet meteen aantrekkelijk of spectaculair, al staan er wel enkele 'kathedralen van de tweede industriële revolutie', zoals pakhuis het Katoenveem en de vertrekhal Oranjelijn.

Fruitpoort van Europa

'Deze stadshaven was de fruitpoort van Europa', vertelt Maike Akkers, gebiedsmanager Merwe-Vierhavens. 'Maar de fruitlogistiek is veranderd. Fruit arriveert niet meer in gespecialiseerde koelschepen, maar met grote containerschepen. De fruitterminals zijn daar niet op ingericht. We willen hier van havenindustrie naar maakstad. Niet meer bootje komt aan, vrachtwagentje rijdt weg.'

Akkers maakt deel uit van een achtkoppig gebiedsteam van dat de gemeente en het Havenbedrijf gezamenlijk hebben opgericht. Sinds twee jaar werken ze aan de transformatie van de Merwe-Vierhavens. Het programmabureau is gehuisvest in een voormalige radarpost van het Havenbedrijf, een markant gebouw aan de Nieuwe Maas. 'WE ZIJN HIER' staat met koeienletters op de buitenmuur.

'Dit gebied hoeft er in 2040 niet totaal anders uit te zien dan nu', zegt Akkers. 'De bestaande hallen en loodsen zijn prima geschikt voor andere bedrijven. Dat kunnen fabrikanten van windmolens zijn, of ontwerpers en vormgevers die hun designmeubels in oplages van enkele duizenden stuks liever in Europa maken dan in China.'

(Tekst loopt door onder foto)

Vorkheftruckchauffeur aan het werk bij fruitbedrijf Total Produce in de Merwe-Vierhavens in Rotterdam. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Het getto van Rotterdam

Merwe-Vierhavens heeft een bewogen verleden. In het hart loopt de Keileweg, tussen 1994 en 2005 de Rotterdamse tippelzone inclusief afwerkplekken. De prostitutie leidde tot veel criminaliteit. 'Dit is echt het getto van Rotterdam geweest', zegt Peter Straver die twee straten verderop een vergader- annex trouwlocatie uitbaat, de Vertrekhal. Koffiebedrijf Santas kocht de Vertrekhal Oranjelijn, het oude poortgebouw van Thomsen's Havenbedrijf, en knapte het op. De trein reed vroeger dwars door het gebouw heen en er was een douanekantoortje.

'Dit pand was tien jaar geleden nog totaal vervallen, alle zesduizend ramen waren kapotgegooid', zegt Straver. 'Nu zitten hier allerlei bedrijven en zijn we landelijk de best beoordeelde trouwlocatie.' Wel meer pioniers hebben de weg naar dit havengebied al gevonden. Zo bewonen onder meer een bouwer van webapplicaties en een 3D-printbedrijf het Design Dock Rotterdam, een vleeswarenfabriek uit 1900.

Droomfabriek

Binnenkort zal de internationaal vermaarde ontwerper en kunstenaar Daan Roosegaarde zijn 'Droomfabriek' openen in het 'Glazenpand', aan de noordrand van het gebied. Maar de ongekroonde ambassadeur van Merwe-Vierhaven is beeldend kunstenaar Joep van Lieshout. Al sinds 1981 heeft hij hier zijn atelier. In een voormalige zoutopslag aan de Keileweg werkt zijn ploeg van ongeveer twintig man aan verschillende kunstprojecten, waaronder een groot object voor de universiteit van Wales en een groep van zeven beelden voor een Amsterdams plantsoen.

'Hier in West is nog ruimte en weinig gedoe', zegt Joep van Lieshout terwijl hij in zijn elektrische Tesla het gebied doorkruist. 'Ik hou van de haven, van de ruimte, het licht en de lucht. Het is hier nog betaalbaar.' Hij staat op het punt om zijn atelier, nu 2.000 vierkante meter, in omvang te verdubbelen. De omgeving wil hij helpen verfraaien. Met meer groen en bomen bijvoorbeeld en hij biedt aan enkele van zijn kolossale kunstwerken in de openbare ruimte te plaatsen. 'Het moet hier gaan zinderen.'

Nieuwe kansen

Havenwethouder Pex Langenberg (D66) is in zijn nopjes met Van Lieshout en Roosegaarde. 'Joep en Daan hebben een magnetische aantrekkingskracht op anderen. We zoeken hier immers nieuwe economie, design, kunst en cultuur. Geen olieraffinaderijen of scheepsbouw, maar maakindustrie.'

De stad en de haven zijn de laatste decennia te ver uit elkaar gegroeid, aldus de wethouder, zowel fysiek als mentaal. 'Met grote containers kun je zo dicht bij de stad ook niet zo veel. Maar dit biedt nieuwe kansen.'

Dat de transformatie gefaseerd verloopt, is in het huidige economische klimaat alleen maar goed, zegt Akkers. 'Stukje voor stukje komt het op de markt. Leegstand komt eigenlijk niet voor en er is genoeg animo.'

(Tekst loopt door onder graphic)

Marconitorens

Meer moeite kost het om de drie Marconitorens aan de rand van het havengebied weer te vullen. De gemeenteambtenaren die er kantoor hielden, verhuisden vorig jaar naar De Rotterdam, de 'verticale stad' die architect Rem Koolhaas heeft ontworpen op de Kop van Zuid. Een van de zwarte torens is omgedoopt tot Rotterdam Science Tower: zeven verdiepingen zijn in gebruik als laboratoria van onder meer het Erasmus MC. Spin-offs van het academische ziekenhuis zijn hier gevestigd, zoals Viroclinics van viroloog Ab Osterhaus.

Ondernemer Marc Schellekens begon op de achttiende etage het LabHotel, een onderneming die laboratoriumruimte verhuurt. 'Als je vandaag een idee hebt, kun je hier morgen beginnen. We kunnen snel schakelen omdat alle vergunningen er al zijn.' Schellekens heeft uitzicht op het hele H4H-gebied: de fruitbedrijven, de energiecentrale, de scheepvaart op de Nieuwe Maas. 'Een mooier panorama kan je je toch niet wensen?'

Ruimte voor experimenten

Rond 2040 moet de 'organische gebiedsontwikkeling' van de Merwe-Vierhavens zijn afgerond. Tot die tijd is er ook ruimte voor experimenten, aangezien vooral de geplande woningbouw naar verwachting mondjesmaat van de grond komen. Daarom mogen de initiatiefnemers van 'Marconia' tijdelijk drie hectare braakliggend terrein naar eigen inzicht gebruiken. 'Marconia is een vrijplaats, inspiratielab en openbare experimenteerruimte voor stedelijke ontwikkeling en sociale innovatie', legt Marte Kappert van Marconia uit. Alles tijdelijk en duurzaam: over tien jaar moet het terrein weer schoon en leeg worden opgeleverd en een definitieve bestemming krijgen.

De ambities voor de stadshavens zijn er, maar willen de grote fruitbedrijven wel verhuizen? Drie grote spelers zijn er aan de kades gevestigd en zij beslaan samen het grootste oppervlakte: Rotterdam Fruit Wharf, Opticool en Total Produce. Michiel Jansen, algemeen directeur van Total Produce, reageert omzichtig op de transformatieplannen. 'Stadshavens Rotterdam is een programma om te kunnen voldoen aan de groei van de stad. Als we dus praten over verhuizen, dan zijn oorzaak en gevolg precies omgedraaid.'

Rotterdam wil WorldExpo 2025

Bedrijven als KPMG, Eneco, ABN Amro, KPN en TNO willen de wereldtentoonstelling organiseren in de oude stadshavens van Rotterdam. Ze rekenen in zes maanden tijd op 50 miljoen bezoekers. Ter vergelijking: in 2010 trok de wereldtentoonstelling in Shanghai 70 miljoen gasten. 'We zijn alle potentiële locaties in Rotterdam aan het inventariseren', zegt initiatiefnemer Leendert Bikker, directeur van de stichting World Expo 2025. 'Ons thema is delta's in transition. De economische groei zal wereldwijd in de delta's plaatsvinden.'

De oude stadshavens vormen een ideaal decor. 'Wat heb je in delta's nodig? Droge voeten, lokale energievoorziening en een sluitende kringloop van grondstof en goederen. Dat kunnen we hier allemaal laten zien.' Havenwethouder Pex Langenberg ziet het al helemaal voor zich. 'Rotterdam is in het verleden te bescheiden geweest.'

Stok achter de deur

Total Produce BV, dochter van een Iers bedrijf, heeft 15.000 vierkante meter aan koelloodsen in het Merwe-Vierhavengebied. Ondanks zijn reserves over de nieuwe plannen, vraagt ook Jansen zich hardop af of dit 'op lange termijn' de beste plek is voor de op- en overslag van fruit. 'Het antwoord op die vraag is nog niet duidelijk. Natuurlijk zijn er gesprekken met het Havenbedrijf en de gemeente. Intussen wordt er al een tijd niet meer geïnvesteerd door de fruitbedrijven. De erfpacht loopt de komende jaren af.'

Het al dan niet verlengen van de erfpacht is de stok achter de deur. Maar, zo benadrukt gebiedsmanager Maike Akkers. 'We zijn geen bedrijven aan het wegpesten. Uitgangspunt zijn de huidige gebruikers en van wat zij in de toekomst willen. Zelf willen we die bedrijven naar de overkant hebben, ook stadshavens, maar daar is ruimte.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden