In Portugal lijkt de crisis uitzichtloos

Bezuinigingen doen de Portugese economie meer kwaad dan goed. Groeiende werkloosheid en dalende consumptie hollen de overheidsfinanciën verder uit. 'Structureel verandert er niets, de werkende klasse betaalt de rekening.'

'Mijn pensioen is verlaagd naar 275 euro, mijn huur verhoogd naar 350 euro. Wat moet ik nu? Ik kan me inzetten voor uw ouderen of zieken. Ik doe alles, maar alstublieft: help me!' Antoni Tavares leest voor uit zijn snel groeiende map met - vooral handgeschreven - brieven van wanhopige burgers. De desparate passages heeft hij met een gele stift gemarkeerd. 'Hier nog een', bladert hij geëmotioneerd verder: 'Ik ben een alleenstaande moeder zonder werk. Mijn kinderen van 6, 9 en 13 hebben honger en moeten naar school. Ik heb ze niets te bieden. Niets!'


Tavares, oud-parlementariër voor de centrum-rechtse regeringspartij PSD van Pedro Passos Coelho, is voorzitter van de grootste charitatieve instelling van Porto, Santa Casa da Misericórdia. In de met donker hout gelambriseerde kamer van het eeuwenoude gebouw waar de kerkelijke organisatie in 1499 zijn oorsprong vond, vertelt hij hoe hij voor zijn ogen ziet gebeuren wat het beleid aanricht onder de bevolking. 'Mensen verliezen hun baan, een dak boven hun hoofd. Ze kunnen niet voor hun kinderen zorgen, de dokter of hun medicijnen niet meer betalen' De economische crisis is volgens Tavares omgeslagen in een sociale crisis, nu ook sociale voorzieningen drastisch worden afgebouwd. 'Het aantal mensen dat hier komt voor een gratis maaltijd is het afgelopen jaar met 30 procent gestegen.'


De harde bezuinigingen die de Portugese regering heeft moeten doorvoeren in ruil voor het Europese steunpakket van 78 miljard euro, hebben hun tol geëist. Honderdduizenden Portugezen gingen de afgelopen weken de straat op uit protest tegen de steeds toenemende belastingdruk en ingrijpende bezuinigingen op uitkeringen en sociale voorzieningen. Hoewel Portugal een jaar extra de tijd heeft gekregen om het begrotingstekort terug te brengen tot 4,5 procent, kondigde de regering afgelopen maandag aan nog eens 7 miljard euro extra te willen bezuinigen. Hierop trokken woedende betogers naar het parlementsgebouw in Lissabon om het te omsingelen.


Griekse toestanden dus in het altijd zo bedaarde Portugal. Tot voor kort liet de bevolking de bezuinigingen schijnbaar gelaten over zich heen komen. De stemming sloeg vorige maand om toen de regering van Passos Coelho aankondigde de sociale premies voor werknemers te verhogen van 11 naar 18 procent en die voor werkgevers evenredig te verlagen. Lagere lasten, dat zou leiden tot meer werkgelegenheid. Maar de Portugezen interpreteerden de maatregel, die inmiddels is vervangen door hogere inkomstenbelasting, als een nieuwe aanval op de werkende klasse. Heeft die vorig jaar niet ook al tien procent moeten inleveren?


'Genoeg!' kopten de Portugese kranten dinsdagochtend dan ook in chocoladeletters. 'Stop de plundering van ons volk', zo lezen de mannen die zich op deze druilerige dag in Braga in het noorden van Portugal voor de kiosk op het stadsplein hebben verzameld. Druk gebarend analyseren ze het nieuws. Er heerst instemming alom. Zo kan het niet langer. 'Wanneer wordt de elite nu eens aangepakt?', vraagt een oudere heer zich hardop af. Hij prijst zichzelf nog gelukkig met zijn 'bevroren' pensioen van 700 euro.


'Wij voelen ons beroofd', verklaart Augusto Praça, bestuurder bij de grootste vakbond CGTP, een dag later op het hoofdkantoor in Lissabon de omgeslagen stemming. 'Wij, de werkende klasse, moeten boeten voor de speculatie van de financiële sector. De overheid kan niets anders bedenken dan korten op uitkeringen, pensioenen en salarissen van hardwerkende mensen en het verhogen van de belastingen. Gevolg is dat we niets meer uitgeven en in een negatieve spiraal zijn terechtgekomen. De overheid verschuilt zich achter de afspraken met het Internationaal Monetair Fonds (IMF), de Europese Commissie en de Europese Centrale Bank, maar komt zelf met geen enkele beleidsvisie.'


Internationale beleggers kijken inmiddels met enige instemming naar de Portugese bezuinigingen. De rente op oude staatsobligaties is van de extreem hoge 13 procent gestaag gezakt en kwam deze week zelfs onder de 8 procent uit. Dat is nog altijd te hoog, maar geeft de Portugese overheid wel de kans om al voorzichtig kortlopende leningen uit te geven.


Recessie

Aan de opklarende financiële werkelijkheid hebben de Portugezen nauwelijks een boodschap. De harde bezuinigingen hebben ertoe geleid dat Portugal in een recessie is beland. Het IMF voorspelt voor dit jaar een economische krimp van 3 procent en voor volgend jaar van ten minste 1 procent. De regering, die gerekend had op een verhoging van de belastinginkomsten van 11,6 procent, zag zich in plaats daarvan geconfronteerd met een daling van 2,2 procent in de eerste acht maanden van dit jaar en ziet zich dus genoodzaakt nog harder te bezuinigen. 'Portugal is in een vicieuze cirkel beland', stelt Praça teleurgesteld vast.


Werknemers in Portugal worden volgens de vakbond CGTP onevenredig hard getroffen, terwijl 'het kapitaal' buiten schot blijft. De CGTP, die een landelijke staking voorbereidt voor 14 november, heeft berekeningen gemaakt, waaruit blijkt dat belastingmaatregelen voor grote ondernemingen en rijken jaarlijks ruim 6 miljard zouden kunnen opleveren. De grootste winst zit in een belasting op banktransacties en ondernemingswinst. De boodschap voor een gelijkwaardiger verdeling van de pijn is helaas aan dovemansoren gericht. 'Deze overheid zet liever het mes op de keel van zijn eigen bevolking dan dat ze het daarvoor opneemt', zegt Praça.


Veel Portugezen hebben inmiddels de hoop op een toekomst in het thuisland opgegeven en zoeken hun heil in het buitenland. Alleen dit eerste half jaar al vertrokken 65 duizend gelukszoekers naar landen elders in Europa, Brazilië en de voormalige koloniën Mozambique en Angola.


Ook student Francisco Vital (20) is zich aan het voorbereiden. Op de NOVA School of Business & Economics volgt hij een 'double degree masters', die hem twee titels oplevert. Een daarvan wordt erkend door een universiteit in São Paolo, Brazilië. 'Daar ligt mijn toekomst,' meldt Vital in de drukke gangen van het oude universiteitsgebouw boven op de glooiende heuvels aan de rand van Lissabons centrum.


In Brazilië wonen wilde Vital altijd al, maar de crisis heeft hem het laatste duwtje in de rug gegeven. 'Waarom zou ik in Portugal blijven en genoegen nemen met een salaris van rond de duizend euro als ik in het buitenland veel meer kan verdienen?'


Vital behoort nog tot de gelukkigen die met een master in financiën in Portugal wel een baan kan vinden, maar veel van zijn vrienden zitten werkloos thuis. 'Eigenlijk iedereen met een diploma in rechten, journalistiek of architectuur. Zelfs de ingenieurs.' Van de crisis heeft hij weinig last omdat hij bij zijn ouders woont. 'Ik baal wel van de stakingen in het openbaar vervoer. En mijn familie trekt de broekriem een beetje aan: we gaan minder vaak uit eten.'


De opgewekte studenten in de gangen van de NOVA universiteit verraden niets van de smeulende onvrede in Portugal. Maar schijn bedriegt, zegt econoom Paulo Reis Mourão de volgende dag op de campus van de Universiteit van Minho in Braga. Om te voorkomen dat de bevolking zich massaal tegen haar keert moet de Portugese overheid het roer drastisch omgooien. Niet alleen meer tijd vragen bij de trojka van IMF, Europese Unie en Europese Centrale Bank, maar heronderhandelen, zo luidt zijn advies. 'Zelfs het IMF waarschuwt nu voor het kapotbezuinigen van de economie. Iedereen weet dat bij een bepaalde belastingdruk de overheidsinkomsten teruglopen. Maar bij de Portugese regering wil het er maar niet in.'


Portugal wil blijkbaar het braafste jongetje van de klas zijn, zegt Mourão. 'De regering hoopt zo bij Brussel in de gratie te blijven en het vertrouwen van de financiële markten te herwinnen. Maar de trojka moet de Portugese regering ook vragen welke maatregelen ze voor de toekomst wil nemen. Waar wil de regering met dit land naartoe, en hoe? Als de bevolking wist welke visie achter de bezuinigingen schuilging, zou ze die makkelijker accepteren. Nu gloort er geen enkel licht aan het eind van de tunnel.'


Gesloten

In het straatbeeld is die uitzichtloosheid inmiddels zichtbaar. Winkels staan leeg, makelaarskantoren, autodealers en reisbureaus blijven gesloten, en in restaurants en cafés staan obers te duimendraaien. In een leeg koffiehuis in Porto haalt serveerster Manuela haar schouders op. 'Zolang ik mijn baan nog heb en een dak boven mijn hoofd hoor je mij niet klagen.' Haar baas kijkt echter zorgelijk. De btw-verhoging rekent hij niet door aan zijn klanten, terwijl de kosten toenemen en klanten minder besteden. 'Op een dag is de rek eruit.'


De werkloosheid in Portugal is opgelopen tot boven de 16 procent en dagelijks leggen ondernemers het loodje. Portugezen hebben niet alleen last van de belastingdruk, maar ook van sterk gestegen prijzen voor brandstof, elektriciteit, water en openbaar vervoer. Daarnaast zijn de eigen bijdragen voor zorg en onderwijs omhooggegaan. Gemiddeld is de koopkracht het afgelopen jaar in Portugal met 100 euro netto per maand gedaald. 'Op een inkomen van gemiddeld 800 euro is dat heel erg veel', zegt vakbondsbestuurder Praça.


Praça wijst naar een groepje opgeschoten pubers op een middelbare school in het centrum van Lissabon, waar hij als vrijwilliger in het bestuur zit. 'Tot drie jaar geleden rekenden we 8 procent van deze kinderen tot achterstandgroepen. Nu is het percentage kinderen dat niet genoeg geld heeft voor boeken of een maaltijd tussen de middag al toegenomen tot 23 procent. Sommige ouders halen hun kinderen zelfs van school af.' Iedereen gaat gebukt onder de bezuinigingen. 'Ook de gegoede middenklasse', vertelt Luis Pedro Martins, een elegant geklede consultant in Porto. 'In mijn eigen vriendenkring zie ik het dagelijks; ze besparen op vakanties, doen hun tweede auto weg of halen hun kinderen van de dure privéschool om ze op een publieke school te doen.'


De situatie begint op die van Griekenland te lijken, stelt oud-parlementariër Tavares. 'Er zijn structurele hervormingen nodig en de overheid - of die nu links of rechts is - slaagt er maar niet in die door te voeren.' Hij bestrijdt het in Nederland en Duitsland heersende idee dat dit voortkomt uit luiheid of gemakzucht. 'Niets is minder waar. Waarvan wij Portugezen last hebben, is dat we een relatief jonge democratie hebben. Tot de Anjerrevolutie in 1974 leefden we onder een dictatuur. Na 1974 vormden politieke partijen zich door stemmen te kopen. Dat cliëntelisme zit nu diep in de samenleving verankerd.'


Een andere erfenis van de militaire dictatuur is een groot en log overheidsapparaat. Van links tot rechts is men het erover eens dat de overheid moet inkrimpen, maar ambtenaren ontslaan is electoraal gezien geen verstandige zet. Gevolg is dat de kaasschaaf wordt gehanteerd en echte hervormingen uitblijven. 'Het is alsof we halverwege de brug staan en niet verder kunnen, maar ook niet terug naar wat we allemaal hebben opgebouwd in de afgelopen dertig jaar', zegt Tavares.


'Portugal is een prachtig land met heel veel mogelijkheden', vervolgt hij, terwijl hij rijdt langs de talloze bedrijvenparken aan de wegen rond Porto en Braga in het noorden. Het land heeft geweldig geprofiteerd van de toetreding tot de Europese Unie in 1986. Vooral in het noorden barst het van de bedrijvigheid. De infrastructuur is van hoog niveau. Omdat de lonen in Portugal relatief laag zijn gebleven, is de concurrentiekracht groot. Vooral in de hoogwaardige textielindustrie, auto-industrie, elektronica, agrofoodsector en technologische kennis liggen exportkansen voor Portugal.


'Maar', zegt ook econoom Mourão, 'Portugal moet nu wel besluiten waarmee het in de toekomst zijn geld wil verdienen. En daarvan moet het vliegensvlug werk gaan maken.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden