In plaats van 'Ceausescu! Genie!' klonk nu 'Moordenaar!'

Deze week is het tien jaar geleden dat de revolutie uitbrak tegen de Roemeense dictator Ceausescu. Een revolutie die wel bloedig moest zijn....

Roemenië, de Zwarte-Zeekust, zomer 1999: flanerende jongeren, afgeladen disco's met bonkende housemuziek, peperdure souvenirwinkels met westerse zonnemelk en badjassen. Tussen de eindeloze rijen ansichtkaarten springt er één in het oog. Op de voorgrond in zwart-wit de gedrongen gestalte van Nicolae Ceausescu vlak voor zijn executie. Op de achtergrond in kleur een close-up van een tangaslip.

Ceausescu met tangaslip naast de zonnebrand: iedere dictator belandt uiteindelijk op de vuilnisbelt van de geschiedenis. Tien jaar geleden zat deze dictator er nog, en trachtte uit alle macht te blijven zitten. In 1989, het jaar van de vreedzame machtsafstand van de communisten, was Roemenië de grote uitzondering. Alleen hier gebruikte het regime geweld. Alleen hier moest de communistisch leider het met de dood bekopen.

Het liep in Roemenië in 1989 anders omdat het er bijna 25 jaar anders was gelopen. In de jaren zestig durfde de nieuwe partijleider Nicolae Ceausescu openlijk kritiek te uiten op de Sovjet-Unie. Het maakte hem geliefd bij de bevolking, want tussen 1947 en 1964 waren op instigatie van Moskou 200 duizend mensen omgebracht.

Zijn populariteit stelde Ceausescu in staat zijn rivalen binnen de Partij uit te schakelen, die 'domme Nicolae' als tussenpaus beschouwden. Daarnaast maakte zij zijn latente grootheidswaan manifest. Een cruciale rol hierin speelde zijn echtgenote Elena.

Geplaagd door een minderwaardigheidscomplex, zuchtte zij naar macht en aanzien, welke zij op grond van haar kwaliteiten niet had kunnen verwerven. Midden jaren zeventig verschenen de eerste kolossale portretten van Nicolae en Elena in het Roemeense landschap. Zij waren amper een voorbode van wat het echtpaar in de jaren tachtig zou durven doen.

Om de staatsschuld af te lossen, werd de voedselimport beperkt, waardoor grote delen van de bevolking ondervoed raakten. Om de tegenstelling tussen stad en platteland 'op te heffen', werden talloze dorpen verwoest. Om hun immense paleis te bekostigen, werden flats 's winters nauwelijks meer verwarmd.

Tussen 1985 en 1989 stierven vele duizenden de vriesdood. Anderen stikten omdat zij naast de opengedraaide gasfornuizen in slaap vielen.

Bezeten als zij waren van hun eigen ambities, degradeerden Nicolae en Elena de leden van de bevolking tot getallen. En getallen hoef je niet humaan te behandelen. Evident dat het echtpaar weigerde mee te doen aan Gorbatsjovs Perestrojka. Aftreden zoals de collega's in de buurlanden? Absurd!

De Ceausescu's waren zich al die tijd bewust van het gevaar van 'complotten' om hun missie te dwarsbomen. Zodoende hadden zij de geheime politie, de Securitate, uitgebouwd tot een wijd vertakt onderdrukkingsapparaat. Georganiseerd verzet was nagenoeg onmogelijk. Roemenië had dissidenten. Maar zij stonden onder surveillance. Hun intimi liepen het risico afgetuigd dan wel vermoord te worden.

Het menselijk leed in het land nam evenwel steeds onhoudbaardere vormen aan. Via de Bulgaarse tv en Radio Free Europe wist de bevolking bovendien wat er in de buurlanden was gebeurd.

In december 1989 barstte de bom. De etnisch Hongaarse bisschop Lazlo Tökes trotseerde de Securitate in Timisoara. Toen de politie hem op 16 december 1989 wilde afvoeren, vormden Hongaren samen met Roemenen een kring rond zijn flat. Hand in hand scandeerden zij 'Tökes, Tökes!' In een mum van tijd ontstonden in het centrum massale betogingen.

Ceausescu was ervan overtuigd dat Tökes onderdeel was van een internationaal complot en gelastte het leger de opstand neer te slaan. Minister van Defensie Vasile Milea verzuimde echter bevel daartoe te geven.

In de morgen van 18 december vertrok Ceausescu voor een staatsbezoek naar Iran. Zijn vervanger Coman gelastte 'anti-terroristische' eenheden van de Securitate de opstand neer te slaan. Er vielen 71 doden. Veel mensen waren zo wanhopig dat zij zich openlijk in het spervuur plaatsten. 'Schiet maar, ik wil niet meer leven!', waren de laatste woorden van een zwangere vrouw.

Op 20 december keerde Ceausescu terug uit Iran. Ten diepste verontwaardigd over de opstand, besloot hij zelf de orde te herstellen door het volk vanaf het balkon van het gebouw van het Centraal Comité in Boekarest toe te spreken. Op 21 december werden tienduizenden mensen gedwongen hem in de vrieskou toe te juichen. Een fatale misrekening.

De verplichte slogan 'Ceausescu! Genie!' werd overstemd door een nieuwe: 'Moordenaar! Timisoara!' De live-uitzending op de tv werd abrupt onderbroken.

Terwijl de Securitate het vuur op de menigte opende, verspreidde de massa zich over Boekarest. De rest van het land volgde. Overal werden portretten van de Ceausescu's van de muren gerukt en hun niet zelfgeschreven boeken uit de etalages gegooid. Overal schoot de plaatselijke Securitate in het wilde weg.

Het leger echter bleef grotendeels passief. De meeste soldaten betuigden openlijk hun sympathie met de bevolking. Het was opnieuw te danken aan Vasile Milea.

's Avonds laat werd de minister van Defensie door een ziedende Ceausescu ontboden. Hij gelastte hem het leger onmiddellijk tegen de 'hooligans' in actie te laten komen en recalcitrante soldaten dood te schieten. Die nacht deed Milea het tegenovergestelde: hij gaf opdracht iedere vorm van geweld te staken.

In de vroege ochtend van de 22ste december gaf Ceausescu Milea een laatste kans. Milea weigerde oog in oog met de dictator. Tien minuten later was hij dood. Geëxecuteerd door Ceausescu's lijfwacht. Het was Ceausescu's laatste daad als staatshoofd.

Want de bevolking was inmiddels begonnen met de bestorming van het gebouw van het Centraal Comité. Nicolae Ceausescu spoedde zich naar het balkon om de gemoederen te bedaren, maar Elena trok hem als een razende weer naar binnen. Luttele seconden later vluchtten de Ceausescu's met een helikopter vanaf het dak.

Nicolae gelastte de piloot naar zijn geboortestreek te vliegen om daar 'het verzet' voort te zetten. De piloot was echter als de dood vanaf de grond te worden beschoten en overtuigde het echtpaar dat landen echt verstandiger was. Eenmaal aan de grond ten noorden van Boekarest werden de Ceausescu's door plaatselijke militairen onmiddellijk herkend en ingerekend.

Minuten na Ceausescu's vlucht verschenen studenten op het balkon en riepen Roemenië uit tot een vrij land. De stemming was euforisch. Dag en nacht zouden de jongeren van Boekarest de komende week op straat blijven, met groot gevaar voor eigen leven, want tot de jaarwisseling bleven Securitate-milities als sluipschutters actief. Veel studenten verklaarden later dat zij geen andere keus hadden dan buiten te blijven. Het Ceausescu-regime had hun levens vergiftigd. Op straat blijven werkte als purificatie.

De meeste eenheden van de Securitate hadden reeds in de nacht van 21 op 22 december hun verzet gestaakt. De legertop ondertussen was zeer huiverig met de leiders van de feestvierende menigte op straat in zee te gaan. De dissidenten? De studenten? De dichters en de intellectuelen? Die vielen toch onmogelijk serieus te nemen!

Op 22 december werd in de middag een geslaagde poging gedaan de generaals over te halen hun goedkeuring te geven aan een regering van 'serieuze politici'. De initiatiefnemers noemden zich het Front voor de Nationale Redding (FSN). Ion Iliescu, tot 1971 de tweede man van Ceausescu, was de drijvende kracht. De actie van het FSN was goed voorbereid, maar waarschijnlijk kort van tevoren, en niet jaren, zoals in Roemenië vaak wordt gezegd.

Vroeg in de avond kreeg het leger de opdracht volledig aan het FSN te gehoorzamen en naar de kazernes terug te keren. Op de oprichtingsbijeenkomst van het Front, enkele uren later, waren naast de legertop en de Securitate-elite vrijwel alle prominente communisten aanwezig die bij Ceausescu in ongenade waren gevallen.

Om het Front toch een anti-communistisch tintje te geven werden de namen van dissidenten Doina Cornea, Ana Blandiana en Lazlo Tökes aan 'het bestuur' toegevoegd. Zij wisten nergens van en ontbraken op de bijeenkomst.

Het FSN besloot de Ceausescu's zo snel mogelijk te executeren. Om de bevolking gerust te stellen en nog actieve Securitate-milities hun verzet te laten staken. Maar ook om te vermijden dat de Ceausescu's bij een civiel proces de bevolking zouden uitleggen wie de leiders van het FSN eigenlijk waren.

Nicolae en Elena Ceausescu werden op Eerste Kerstdag 1989 geëxecuteerd na een drie uur durend militair proces dat met moderne rechtspraak niets van doen had.

Het duurde tot begin januari voordat het tot de dissidenten en de studenten doordrong wat er was gebeurd. In de loop van 1990 kwamen heftige protesten tegen het FSN op gang. Iliescu's macht was toen echter volledig geconsolideerd.

Uit bittere teleurstelling hierover gingen de wildste verhalen over de Revolutie de ronde doen. De Revolutie was een complot geweest. Iliescu had na 22 december de Securitate opgedragen te blijven schieten om in die sfeer van anarchie oppositie tegen hem onmogelijk te maken.

Het waren indianenverhalen, net als de 50 duizend doden in de westerse pers. Maar de elfhonderd echte slachtoffers waren er ook elfhonderd te veel.

'De Roemeense revolutie begon als spontane opstand, maar werd geannexeerd door de professionals of power, zoals alle andere revoluties. De Roemenen wilden alleen niet geloven dat die van hun geen uitzondering was!', stelde Roemeense intellectueel Sorin Alexandrescu reeds in 1992 vast.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden