Reportage Verkiezingen Pakistan

In Pakistan kan er maar een de verkiezingen winnen, en het leger weet wie

De verkiezingen in Pakistan vandaag zijn de derde op rij zonder militaire coup, een record. Maar vrij en eerlijk verlopen ze volgens velen allerminst. ‘Het establishment’ doet er alles aan om de uitkomst te beïnvloeden. Toch wijzen de polls nog op een nek-aan-nekrace.

Een aanhanger kust de hand van Imran Khan in Islamabad. Beeld AFP

Niemand kan zeggen dat de verkiezingen van vandaag in Pakistan niet leven. Het hele land werd afgelopen weken behangen met partijvlaggen, spandoeken en posters, colonnes toeterende auto’s blokkeerden de wegen, sociale media ontploften, en op elke straathoek schalde ’s avonds oorverdovende muziek: lofzangen op kandidaten die kiezers naar partijmeetings moesten lokken.

Die kiezers rekenen hun politici in het Pakistaanse districtenstelsel precies af op wat ze voor hen hebben gedaan, of beloven te gaan doen. ‘Nawaz Sharif heeft gezorgd dat ik nu met de nieuwe metro naar kantoor kan’, zegt een jongen in Lahore op de rally van PML-N (Pakistan Muslim League), de partij van ex-premier Sharif. ‘Als Khan één roepie investeert gaat ons dat zeker honderd roepie opleveren’, gelooft de straatventer op de bijeenkomst van de PTI, de partij van cricketster-politicus Imran Khan, even buiten Islamabad.

Er is woensdag nog iets te vieren, want dan bereikt Pakistan het record van drie opeenvolgende verkiezingen zonder militaire coup. Voor de helft van zijn 70-jarig bestaan werd het land geregeerd door het leger, dat zich ziet als de hoeder van de staat. Als de militairen al niet de macht grepen, zetten ze de politiek wel naar hun hand. Pas sinds het einde van de dictatuur van generaal Pervez Musharraf in 2008 lijkt de democratie meer wortel te schieten.

Dat neemt niet weg dat er volgens velen van vrije en eerlijke verkiezingen geen sprake is. Leger, veiligheidsdiensten en rechterlijke macht (meestal eufemistisch als ‘het establishment’ omschreven) zijn al maanden bezig het verkiezingsproces te manipuleren via intimidatie, rechterlijke uitspraken en mediacampagnes. ‘Er is in feite sprake van een zachte coup, zonder de problemen die een echte staatsgreep internationaal zou opleveren’, zegt de wegens bedreigingen uitgeweken journalist Taha Siddiqui vanuit Parijs.

Het establishment zou verantwoordelijk zijn voor de uitschakeling van ex-premier Sharif, die eerder dit jaar op dubieuze corruptie-aanklachten door het hooggerechtshof werd afgezet en begin juli tot tien jaar cel werd veroordeeld. Ook de centrum-linkse PPP van Bilawal Bhutto Zardari kreeg corruptiezaken aan zijn broek. Tegelijkertijd werden kandidaten van PML-N en onafhankelijken met dreigementen naar het kamp van de PTI geloodst. Ook zouden verboden militante extremistengroepen via mantelorganisaties tot de verkiezingen zijn toegelaten, allemaal om het veld open te leggen voor Imran Khan.

Bedreiging

De motieven van het leger zijn simpel, aldus Siddiqui. Het ziet democratisch gekozen regeringen als bedreiging, vooral als die zich willen bemoeien met terreinen die het als zijn eigen domein ziet, defensie en buitenlands beleid. En Sharif wilde onder meer de relaties met aartsvijand India verbeteren en de schaduwoorlog in Afghanistan beëindigen. ‘Dat zou de positie van het leger ondergraven. En dus verlegde het leger zijn voorkeur naar Imran Khan.’

De manipulaties gingen gepaard met een zelfs voor Pakistaanse begrippen ongekende inperking van de media en de persvrijheid die al begin 2017 begon. Kritische journalisten en bloggers zoals Gul Bukhari en Waqass Goraya werden bedreigd, ontvoerd en soms gemarteld, verspreiding van onafhankelijke kranten als Dawn werd ingeperkt, websites werden geblokkeerd en sociale media gescand op ‘anti-staat, anti-Pakistan en anti-legermateriaal’.

Afgelopen weken kwamen daar ook nog aanslagen bij. De Pakistaanse Taliban pleegden een aanslag op een verkiezingsbijeenkomst van de seculiere Awami National Party in Peshawar waarbij 21 doden vielen. Een zelfmoordaanslag van IS op een verkiezingsrally in Mastung, Baluchistan kostte zeker 149 mensen het leven. Mogelijk waren er zelfs meer dan 300 slachtoffers. Zeker drie kandidaten zijn vermoord. Om te zorgen dat er woensdag niets gebeurt zullen bij de stemlokalen 350 duizend militairen worden ingezet.

Het leger heeft elke andere vorm van bemoeienis met de verkiezingen steeds ontkend. Bij PTI, de partij die ook volgens PML-N en PPP van de machinaties profiteert, worden de beschuldigingen honend van tafel geveegd. ‘De mensen die klagen zijn dezelfde mensen die ons vijf jaar hebben geregeerd en niks voor ons hebben gedaan’, zegt PTI-kandidaat Abdul Nasir Karim in Karachi.

Khan zelf maakte maandag op zijn afsluitende rally in Lahore korte metten met suggesties in de media dat het leger hem in winnende positie zou hebben gemanoeuvreerd. Die beschuldigingen waren allemaal afkomstig van Pakistans vijand India en van het ‘internationale establishment’, zei Khan, zonder daar overigens enige onderbouwing voor te geven. De menigte juichte.

De winnaar van de verkiezingen kan intussen zijn mouwen opstropen. Ruim 30 procent van de 200 miljoen Pakistanen leeft onder de armoedegrens, er zijn te weinig banen, de corruptie tiert welig en de beroerde infrastructuur staat elke economische ontwikkeling in de weg. Terwijl er een demografische vloedgolf in aantocht is van jongeren die allemaal werk en bestaanszekerheid willen.

Shahbaz Sharif (links in de auto) in Lahore. Beeld AP

Vrijwel alle partijen verwachten redding van de infrastructuurprojecten die met Chinese hulp worden opgezet in het kader van de China Pakistan Economic Corridor (onderdeel van de Nieuwe Zijderoute), met nu al voor 57miljard dollar aan wegen, spoorlijnen en havens. Die stimuleren de economische groei (5,8 procent dit jaar), maar zadelen Pakistan tegelijk ook op met miljardenschulden, waardoor het land dreigt een soort vazalstaat van China te worden.

Alle partijen zeggen ook islamitisch extremisme te willen beteugelen. Pakistan huisvest Afghaanse Taliban, IS en andere terreurgroepen, maar kent ook extremisme van eigen bodem. Het terrorisme is afgelopen jaren ingedamd, maar eind juni werd Pakistan toch weer op een lijst gezet van landen die te weinig doen aan de bestrijding, onder meer omdat diverse groepen van extremisten via mantelorganisaties aan de verkiezingen meedoen.

Eerst moeten de verkiezingen hun loop hebben. De laatste polls wijzen erop dat het een nek-aan-nekrace wordt tussen de PTI en de PML-N van Shahbaz Sharif (broer en opvolger van Nawaz), met een lichte voorsprong voor Khan, en de PPP als nummer drie. Meest waarschijnlijke uitkomst is dat geen partij een meerderheid behaalt, en er dus een coalitie moet worden gevormd, bijvoorbeeld van de PTI met de PPP en wat onafhankelijken. Dan zouden de generaals hun zin hebben: een zwakke gekozen regering geeft hen vrij spel.

Bilawal Bhutto Zardari op campagne in Karachi. Beeld AP

Martelaar

De generaals kunnen met hun manipulaties ook in eigen voet schieten. De acties tegen Nawaz Sharif (in de gevangenis en ziek) hebben van hem een martelaar van de democratie gemaakt, en dat kan veel stemmen opleveren. ‘Ze hebben geen corruptie kunnen bewijzen, het is een grote farce’, roept een opgewonden aanhanger tijdens de nachtelijke PML-N-bijeenkomst in Lahore. ‘Ze straffen Sharif alleen maar omdat hij werkte voor het volk.’

De kritiek op het leger was ook nooit eerder zo openlijk. Demonstranten die leuzen scanderen tegen de militaire inlichtingendiensten, een rechter van het hooggerechtshof die afgelopen weekend openlijk hekelde hoe ze rechtszaken naar hun hand zetten, het was tot voor kort in Pakistan ondenkbaar. Misschien kan de geest van de democratie dus toch niet meer terug in de fles.

De premierskandidaten

De verkiezingsstrijd in Pakistan gaat tussen drie (of eigenlijk vier) kandidaten.

Bilawal Bhutto Zardari (29)

Zoon van Bhutto groeit in zijn rol

Bilawal Bhutto Zardari moet de redder worden van de Pakistan Peoples Party. De centrum-linkse PPP was tien jaar geleden de grootste partij van het land, maar verloor door toedoen van de PTI van Imran Khan steeds meer terrein. De 29-jarige Zardari moet nu zowel jonge kiezers trekken als de oude aanhang van de Bhutto-dynastie uit Sindh, ook wel de Pakistaanse Kennedy’s genoemd.

Bhutto Zardari is de enige zoon van de in 2007 door de Taliban vermoorde ex-premier Benazir Bhutto en de kleinzoon van ex-premier Zulfikar Ali Bhutto, die in de jaren zeventig werd opgehangen door dictator Zia ul-Haq. Hij groeide op in Londen en Dubai terwijl zijn vader, de latere president Asif Ali Zardari, in Pakistan wegens corruptie in de cel zat. Hij studeerde nog in Oxford toen hij na de moord op zijn moeder werd uitgeroepen tot leider van de PPP.

Critici noemen Bhutto Zardari een marionet van zijn vader, die nog altijd achtervolgd wordt door corruptiezaken en daarom op de achtergrond blijft. Khan noemt hem een rijkeluiszoontje, en er worden grappen gemaakt over zijn Britse accent en slechte Urdu. ‘Als je me alleen bekritiseert om mijn jeugd of mijn accent kun je me blijkbaar niet op inhoud verslaan’, zei hij tegen de BBC.

Toch lijkt Bhutto Zardari gegroeid in zijn rol. Hij komt op voor vrouwen en jongeren, spreekt zich uit tegen polarisatie en wil zijn moeders droom van een ‘vreedzaam, progressief, welvarend, democratisch Pakistan’ realiseren. De PPP staat derde in de polls. Als de verkiezingen geen duidelijke winnaar opleveren, zou Bhutto Zardari mee kunnen doen aan een coalitie met de PML-N.

Bilawal Bhutto Zardari. Beeld AP

Imran Khan (65)

Cricketster en populist à la Erdogan

De gedoodverfde favoriet, van de kiezer, van het leger, en van hemzelf. Met die zware last gaat Imran Khan woensdag de verkiezingsdag in. Zijn partij Pakistan Tehreek-i-Insaf (PTI, Pakistaanse Beweging voor Rechtvaardigheid) ligt volgens de opiniepeilingen nek aan nek met de PML-N van ex-premier Nawaz Sharif, die hij afgelopen jaren scherp bekritiseerde en van corruptie betichtte.

Cricketer Khan werd in Pakistan onsterfelijk door het nationale team in 1992 naar het wereldkampioenschap te leiden. Later ontpopte The Kaptaan zich tot filantroop, werd een vrome moslim, en begon in 1996 zijn politieke partij. In 2013 werd de PTI de derde partij en mocht ze gaan meeregeren in Khyber-Pakhtunkhwa. Dit jaar moet de grote belofte worden waargemaakt.

Khan is een populist zoals de Turkse president Recep Erdogan dezelfde combinatie van economische vernieuwingsdrift en islamitisch conservatisme. Hij gaat tekeer tegen corruptie en hekelt de Pakistaanse elite, in agressieve bewoordingen die doen denken aan Donald Trump. Ook Khan zegt vaak rare dingen. Zo weigerde hij ooit Osama bin Laden een terrorist te noemen.

Khan belooft zijn kiezers tien nieuwe miljoen banen, vijf miljoen huizen en een islamitische welvaartsstaat, ‘Nieuw Pakistan’. Tegelijk schurkt hij steeds meer aan tegen het establishment (lees het leger), alsook tegen conservatieve moslims. Hij verdedigde zelfs de omstreden blasfemiewet, die de doodstraf zet op belediging van de Profeet. Zijn imago is daardoor afgebladderd.

Een handicap lijkt ook Khans persoonlijk leven, zeker voor conservatieve moslims. Khan figureerde in de jaren tachtig in Londen als playboy in de tabloids, trouwde driemaal en zou talloze affaires hebben gehad, inclusief onechte kinderen. Zijn tweede vrouw Reham Khan beschuldigde hem in een boek van hypocrisie, nepotisme en grensoverschrijdend gedrag.

Imran Khan. Beeld AP

Shahbaz / Nawaz Sharif (68, 66)

Broer souffleert vanuit de cel

Formeel staat Shahbaz Sharif, leider van de centrumrechtse Pakistan Muslim League (PML-N) en tot voor kort premier van Punjab, op de nominatie om de volgende premier van Pakistan te worden. Maar in feite is zijn twee jaar oudere broer Nawaz de man. De drievoudig premier van Pakistan zit echter in de cel. Van daaruit souffleert hij zijn broer om de partij en hemzelf te redden.

Shahbaz Sharif Beeld AP

Nawaz Sharif werd juli vorig jaar door het hooggerechtshof afgezet als premier vanwege een onrechtmatige betaling. Later werd hij beticht van ongeoorloofde transacties met Londense appartementen, en begin juli veroordeeld tot tien jaar cel. Dochter Maryam kreeg zeven jaar. Volgens hemzelf en zijn aanhangers zijn het valse aanklachten, bedoeld om hem politiek uit de weg te ruimen.

Sharif boekte als premier sinds 2013 succes met pragmatisch economisch beleid. Grote infrastructurele projecten zadelden het land wel op met enorme schulden. Politiek schoof hij naar het midden. Hij zette kwaad bloed bij het leger door de Pakistaanse Taliban aan te pakken, toenadering te zoeken tot rivaal India en ex-legerchef en -dictator Pervez Musharraf aan te klagen.

Dat zijn volgens de Sharifs de redenen dat het leger van hem af wil. Ze gingen afgelopen weken in de tegenaanval en beschuldigden het ‘establishment’ ervan de PML-N-campagne te dwarsbomen door duizenden aanhangers op te pakken, kandidaten te intimideren en verkiezingsposters weg te halen.

Kan Shahbaz de PML-N in het centrum van de macht houden? Lastig, want hij is een bekwaam bestuurder, maar veel minder charismatisch dan zijn broer. Zijn campagneleider is echter vol vertrouwen over de verkiezingsuitslag en de kans dat Shahbaz premier wordt. ‘Hij wil het, hij kan het en hij is er klaar voor.’

Nawaz Sharif Beeld AP

Verbetering: In dit artikel stond dat de aanslag in Mastung, Baluchistan aan 350 mensen het leven kostte. Het officiële dodental was 149, mogelijk waren het er meer dan 300.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.