In onderwijs heerst een angstcultuur

In het onderwijs zijn de managers oppermachtig geworden en ze misbruiken die macht om de docenten te intimideren, concludeert Mark Peletier....

Nederlandse onderwijsinstellingen intimideren hun medewerkers. Deze intimidatie is onderdeel van een drietrapsraket: Het management neemt maatregelen die ten koste gaan van het onderwijs, de docenten die zich daar kritisch over uitlaten, worden met intimidatie in het gareel gedwongen en hierover komt niets naar buiten doordat de betrokkenen een spreekverbod krijgen opgelegd.

Dit beeld rijst op uit de eerste ervaringen met het Meld- en Steunpunt Intimidatie van de vereniging Beter Onderwijs Nederland (BON). In de zes weken sinds de opening zijn meer dan vijftig meldingen binnengekomen van docenten uit alle geledingen: het primair onderwijs, het voortgezet onderwijs, de beroeps- en volwasseneneducatie, het mbo, het hbo, en zelfs het wetenschappelijk onderwijs. Van deze vijftig meldingen zijn er dertig gedetailleerd genoeg om er iets van te kunnen leren.

Machtsmisbruik is de rode draad door deze meldingen. Docenten die kritisch zijn over het gevoerde onderwijsbeleid worden bedreigd met disciplinaire maatregelen als schorsing, ontslag of niet-verlenging van een tijdelijke aanstelling. Ook kleinere pesterijen komen veel voor. Alle melders ervaren een sterke druk om klakkeloos te slikken wat het management zegt en doet, zelfs wanneer dit ten koste gaat van de kwaliteit van het onderwijs.

Onderwijsinstellingen kunnen op allerlei manieren de kwaliteit van het onderwijs nadelig beïnvloeden, zelfs binnen de grenzen van de regelgeving. Zij kunnen bezuinigen door minder hoog geschoolde docenten in te schakelen, docenten in te zetten die het desbetreffende vak niet meester zijn, het aantal contacturen per vak te verminderen, contacturen met een vakdocent te vervangen door ‘zelfwerkzaamheidsuren’ en nog veel meer. Naast deze legale maatregelen komen volgens de melders ook illegale praktijken voor zoals sjoemelen met cijfers of met het examenreglement (negen melders noemen dit expliciet).

Uit een groot deel van de meldingen spreekt een duidelijke angstcultuur (acht melders gebruiken expliciet het woord ‘angst’, één spreekt zelfs van een ‘politiestaat’). ‘Lastige’ docenten krijgen een spreekverbod (8), andere docenten een verbod om contact te hebben met ‘lastige’ docenten (2); soms worden andere docenten gedwongen te liegen over de situatie (1) of liegt het management zelf (2). Het simpele feit dat de melders contact zoeken met de buitenwereld – met het Meld- en Steunpunt Intimidatie – kan hun grote problemen bezorgen als dit bekend raakt bij hun leidinggevenden.

De meldingen schetsen het beeld van een schoolmanagement dat financiën en macht boven onderwijskwaliteit stelt, mooi weer speelt tegenover de buitenwereld en over lijken gaat voor de bescherming van zijn positie. Hoe wijdverbreid is dit verschijnsel? De genoemde dertig meldingen zijn verspreid over bijna even zovele instellingen. Meerdere mensen hebben laten blijken uit angst voor represailles geen melding te durven maken. Dagelijks komen nieuwe meldingen binnen. BON verwacht dat de huidige meldingen slechts het topje van de ijsberg zijn. We blijven docenten oproepen om gevallen van intimidatie te melden.

Waar komt dit verschijnsel vandaan en waarom treedt het juist nu op? Er zijn veel factoren die hier een rol spelen, zoals de schaalvergroting, de toenemende zelfstandigheid van de scholen, de groeiende afstand tussen leidinggevenden en leraren, de eroderende status van de docent, de introductie van de ‘carrièremanager’, de terugtredende inspectie en de vernieuwingsgekte. Maar verreweg de belangrijkste oorzaak is dat de leidinggevende een absurde macht heeft over de leraar. Met een simpel beroep op ‘verstoorde arbeidsverhoudingen’ kan een docent bij de kantonrechter ontslagen worden. Bij veel melders is dreiging met ontslag of niet-verlenging ingezet als pressiemiddel.

De situatie heeft kafkaëske trekken: ‘de organisatie’ is belangrijker geworden dan waar het om hoort te gaan, het onderwijs. Bij te veel scholen, zo blijkt uit de meldingen, houden de managers niet het onderwijs in het oog maar hun eigen belang of dat van ‘de organisatie’. Waartoe dient een spreekverbod? Niet om het onderwijs te verbeteren, maar om ‘de organisatie’ te beschermen. Waarom sjoemelen met cijfers? Alweer, voor ‘de organisatie’, of misschien wel voor ‘mijn reputatie’.

Het is nu zover gekomen dat de leerlingen van een vmbo in staking moeten gaan voor het behoud van het onderwijs, want de docenten durven het niet (Algemeen Dagblad, 12 oktober). Een kritische docent ‘wordt door een leidinggevende in allerijl naar binnen gedirigeerd’.

De samenleving moet niet meer accepteren dat een groep onderwijsmanagers het onderwijs verziekt. Het is tijd voor een ontslagbescherming voor klokkenluiders, zodat deze praktijken in het openbaar besproken kunnen worden. Het is tijd dat de politiek inziet dat vrijheid-blijheid voor ‘de organisatie’ resulteert in een leiband en een muilkorf voor de leraren. En het is tijd dat wij het onderwijs uit handen van de managers nemen en teruggeven aan de leraren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden