Opinie

In Oekraïne is de toekomst van Europa in het geding

Als er iets opvalt aan de geest van de Maidan, is het dat die gedragen wordt door alles wat jong, mooi en swingend is.

Een herdenking van de opstand van de Maidan van twee jaar geleden.Beeld epa

Rond Oekraïne woedt niet alleen een echte oorlog, die al voor anderhalf miljoen vluchtelingen heeft gezorgd, maar ook een propagandaoorlog. Dat is Moskou wel toevertrouwd, want daar zitten de meesters van desinformatie. Ik zeg het er maar even bij, wetende dat ik na zo'n constatering door 'onafhankelijke geesten' beschuldigd zal worden zelf propaganda te bedrijven. Zo ging het tijdens de Koude Oorlog, zo gaat het nu weer. Veel westerlingen willen niet weten hoe doortrapt Vladimir Poetin is en denken dat de NAVO en de EU op eenzelfde manier aan propaganda doen. Wat al 1-0 voor het Kremlin is.

Begin februari was ik op persreis in Kiev en Lviv, op uitnodiging van de Amerikaanse ambassade. Wat de stand op 2-0 brengt. Maar mijn ervaring met zulke reizen is dat je zo op plaatsen komt waar je anders nooit zou zijn geweest. Ik trof in Oekraïne een land aan waar niets is wat het lijkt, maar dat na de opstand van de Maidan van twee jaar geleden onmiskenbaar een culturele transitie doormaakt. Duidelijk is ook dat Oekraïne een grensland is dat door vele (nabije) buitenlanden wordt beïnvloed. Tegelijk heeft Poetins brutale intimidatiepolitiek de emotionele band tussen Moskou en Kiev ernstig beschadigd, waardoor de strijd om Oekraïense hearts and minds ook in Russischsprekende steden als Dnjepropetrovsk en Odessa in het nadeel van het Kremlin verloopt. In Lviv kocht ik wc-papier met het hoofd van Poetin. Mijn onderbuik zegt: 2-3 voor het vrije democratische Westen.

Corrupte boevenbende

Wij Nederlanders weten niets van Oekraïne, behalve dat het een corrupte boevenbende is. Ironisch genoeg is dat wat ik ook van Oekraïners zelf hoorde, met de toevoeging dat de 'geest van Maidan' daaraan een eind wil maken. Zij spreken van een 'revolutie van de waardigheid', met een beroep op Europese waarden. De Russische propaganda, schaamteloos nagepraat door tegenstanders van het associatieverdrag met de EU, benadrukt het ultranationalistische en zelfs fascistische karakter van de Maidan en noemt het vertrek van president Janoekovitsj 'een coup'. Mij trof de supranationale geest van de opstand. In Kiev zie je meer Europese vlaggen dan in Den Haag; menig hervormer komt uit een ex-Sovjetrepubliek (Litouwen, Georgië). Behalve Refat Chubarov, leider van de Krim-Tataren, spraken alle hemelbestormers voortreffelijk Engels; de pas afgetreden bewindsman Volodin Shulmeister sprak Nederlands. Velen hebben in Amerika gestudeerd. De Georgische oud-president Michail Saakasjvili is nu gouverneur in Odessa.

Dat lijkt koren op de molen van het Kremlin, dat 'heethoofd Saakasjvili' de schuld gaf van de inval in Georgië, een lezing die ook in Duitsland veel aanhang heeft. Vreemd genoeg zaten de Oekraïense hervormers daar niet mee. Voor hen is iedereen die van buiten het systeem komt goed, de rest is fout. Hun overmoed is op het arrogante af. Zo spraken we een 31-jarige hipster (uiterlijk een soort ayatollah), die zichzelf twee jaar had gegeven om het ministerie van Economische Zaken, gehuisvest in het oude hoofdkwartier van de NKVD, de geheime dienst van Stalin, uit te mesten. Hij had er al negenhonderd man uitgegooid en er staan er nog veel meer op de nominatie. Een dag later stapte zijn minister, Aivaras Abromavicius, op. Het gaat hem te langzaam en hij noemde namen van ministers die obstructie plegen. Meestgehoorde klacht: ministersalarissen van 200 euro per maand. Dit in Kiev, waar het verkeer verstopt zit met geblindeerde Audi's, Range Rovers en SUV's.

Geest van de Maidan

Stuntwerk leverde Khatia Dekanoidze, een vurige 38-jarige vrouw van Georgische afkomst die het verrotte politieapparaat op de schop neemt. Terwijl wij met haar op haar kantoor spraken, zagen we haar 'live' op een televisiescherm een interview geven, een alomtegenwoordigheid die ik nog niet heb meegemaakt. Haar woordvoerder droeg een slobbertrui met laptop. Ontslagen agenten moeten opnieuw solliciteren, een selectie waar slechts vijf procent doorkomt. Het hervormde politiekorps, US-style met nieuwe uniformen en Toyota Prius, bestaat nu ook uit aantrekkelijke dames, alsof je naar een postmoderne tv-serie kijkt. Onze heldin uit de Kaukasus is voor de duvel niet bang, hoewel er volgens kranten in Kiev overal mollen van het Kremlin zitten.

Als er iets opvalt aan de geest van de Maidan, is het dat die gedragen wordt door alles wat jong en mooi en swingend is. Dat geldt ook voor de energieke bisschop van Lviv, die - Harvard educated - een particuliere katholieke universiteit aan het opzetten is. Het riep herinneringen op aan Polen en de eerste regeringsdagen van Solidarnosc. Het geeft tegelijk de kwetsbaarheid aan. Amateurisme en naïviteit bedreigen de Maidan, en het moet voor het Kremlin niet moeilijk zijn om de hervormers in Kiev verdacht te maken bij al die Oekraïners die niet zo jong, mooi en swingend zijn. Daar komt de broeierige erfenis bij van Oekraïense nationalisten als Stepan Bandera (in 1959 door de KGB in München vermoord), van wie in Lviv een standbeeld staat. Lviv (Lemberg) is ook een voormalige parel uit het Habsburgse Rijk, en met zijn tragische verleden zo Europees als maar zijn kan.

Bij alle scepsis denk ik dat de geest van de Maidan niet meer terug kan in de fles. Guy Verhofstadt en Hans van Baalen wordt verweten dat zij onhaalbare verwachtingen wekten toen zij daar twee jaar geleden de menigte toespraken. Ik denk dat het veel kwalijker was geweest als de EU geen acte de présence had gegeven. In Oekraïne is de toekomst van Europa in het geding.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden