ReportageOeganda

In Oeganda dragen de straten namen van Britse kolonisators. ‘Waarom eren wij zo iemand nog?’

Lopend door Kampala ziet Apollo Makubuya overal straten die vernoemd zijn naar de Britse kolonisators. De advocaat strijdt voor andere namen in de Oegandese hoofdstad. ‘Waarom eren wij zo iemand nog steeds?’

Een straatnaambord in Kampala, Oeganda. De straat is vernoemd naar Sir William MacKinnon, de oprichter van de Imperial British East Africa Company.Beeld Michele Sibiloni

Als ervaren advocaat kiest Apollo Makubuya (52) zijn woorden meestal zorgvuldig, maar nu even niet. ‘Wat de hel!’, roept hij als hij in zijn woonplaats Kampala een voor hem nieuw kinderdagverblijf ontdekt. De opvangplek, met in de tuin schommels en glijbanen in zuurstokkleuren, heet Lugard, naar Frederick Lugard, een koloniale Brit die eind 19de eeuw met een machinegeweer talloze inwoners van Kampala liet neermaaien. ‘Zo’n benaming geloof je toch niet?’, zegt Makubuya hoofdschuddend.

Toch is de jurist blij dat hij de kinderopvang heeft ontdekt: ‘Weer een naam om bezwaar tegen aan te tekenen’, zegt hij als hij zijn rondleiding langs koloniale naamborden in Kampala vervolgt. Op zijn zwarte lijst staat ook het gele bord dat hij een paar kilometer verderop aanwijst, op een lommerrijke, steile weg waaraan het chique Sheraton-hotel is gevestigd. Ternan Avenue is vernoemd naar Trevor Ternan, een majoor die in 1897 de Britse ‘civilisatiemissie’ in Oeganda gestalte gaf door met veel geweld een inheemse koning te verdrijven. Makubuya, verontwaardigd: ‘Oeganda is sinds 1962 onafhankelijk, waarom eren wij zo iemand nog steeds?’

Deze vraag houdt Makubuya bezig sinds hij een paar jaar geleden een vijfhonderd pagina’s dik geschiedenisboek over de Britse inmenging in Oeganda schreef. Na de publicatie in 2018 riep Makubuya vergeefs op tot een debat over koloniale straat- en plaatsnamen, nu inspireren de Black Lives Matter-beweging en de beeldenstormen in Europa en Amerika hem tot een nieuwe poging. Twee weken geleden gaf hij alvast een petitie voor het ‘dekoloniseren’ van Oeganda’s openbare ruimte aan de voorzitter van het parlement.

Een straatnaambord in Kampala, Oeganda.Beeld Michele Sibiloni

Op een paar minuten lopen van dat parlement wordt kolonel Henry Colvile in ere gehouden, zo valt te zien als Makubuya met een zucht halt houdt op een verlaten kruispunt. Colvile – op het straatnaambord verkeerd gespeld als Colville – leidde eind 19de eeuw een strafexpeditie. Een Britse collega van hem, naar wie in Oeganda een baai is vernoemd, beschreef in zijn dagboek opgetogen hoe Colvile’s manschappen een opstandige regio verwoestten. ‘Colvile is van alle Britten die hier waren misschien wel de beruchtste’, stelt Makubuya.

Niet dat hij alle Britse namen bij het grofvuil wil doen. Om de hoek van Colville Street, in het honderd jaar oude, in koloniale stijl opgetrokken Speke Hotel, vertelt Makubuya dat hij kan leven met verwijzingen naar John Hanning Speke, de ontdekkingsreiziger die halverwege de 19de eeuw het Victoriameer naar de Britse koningin vernoemde. Speke’s speurtochten, in de hotellobby verbeeld op een meters breed schilderij, effenden dan wel het pad voor gewelddadige veroveringen, de beste man zelf kon deze gevolgen misschien niet bevroeden, zegt Makubuya. ‘Bovendien deden sommige Britten later goed werk als dokters, het kolonialisme had ook positieve kanten’, vult hij aan. ‘Ik heb vooral moeite met namen die herinneren aan geweld.’

Weer een paar kilometer verderop ligt een weg die bewijst dat het veranderen van namen kán. De weg, met openluchtbars die vanwege de corona-lockdown zijn gesloten, heet sinds de jaren zeventig Akii-Bua Road, ter nagedachtenis aan een snelle Oegandese hordenloper. Hoewel Makubuya blij is dat de naam van de hardvochtige ontdekkingsreiziger Henry Morton Stanley hier is weggehaald, verwerpt hij de manier waarop de verandering tot stand kwam: per decreet van dictator Idi Amin, die in één ruk door het Edwardmeer (van koning Edward de Achtste) omdoopte tot Idi Aminmeer, een besluit dat na Amins val in 1979 schielijk werd teruggedraaid. Makubuya: ‘Het wijzigen van namen moet een proces zijn met inspraak van de bevolking.’

Lastig is dat de overgrote meerderheid van de 45 miljoen Oegandezen niet erg warm loopt voor de namenkwestie. Eenmaal aanbeland in het centrum van Kampala, op wegen als Wilson en Burton, ziet Makubuya hoe de ontelbare straatventers vooral bezig zijn met het vergaren van een schamel inkomen. Zijn internetpetitie voor het ‘dekoloniseren’ van de openbare ruimte heeft minder dan zesduizend steunbetuigingen opgeleverd.

Tegenstrijdige straatnaamborden: Colville Street en Kimathi Avenue. Generaal-majoor Sir Henry Edward Colville voerde de Unyoro Expeditie in 1895 aan, waarna Oeganda een kolonie van Engeland werd. De Keniaanse revolutieleider Kimathi voerde daarentegen de opstand tegen de Britten aan in de jaren '50 tot hij in 1957 geëxecuteerd werd.Beeld Michele Sibiloni

‘Maar opgeven zou cynisch zijn’, vindt Makubuya. ‘Veel arme Oegandezen weten misschien niet eens wie al die koloniale Britten waren, maar als je daarom de straatnamen ongemoeid laat, zeg je eigenlijk dat onwetendheid in orde is’, verklaart hij, onderwijl gebarend naar twee jonge mannen die tegen een straatnaambord leunen en verveeld op hun telefoons kijken. ‘Beter is het om mensen kennis over het verleden bij te brengen. Het draait allemaal om informatie en onderwijs.’

Uitgerekend in het Oegandese onderwijs waart de geest van het kolonialisme nog sterk rond, vertelt Makubuya als hij in zijn auto stapt en naar de in 1922 gestichte, prestigieuze Makerere-universiteit rijdt. ‘Ons onderwijs blijft gericht op het creëren van volgzame mensen, op rijtjes leren stampen in plaats van de status quo uitdagen.’ Nadat hij op de heuvelachtige campus is aangekomen, wijst Makubuya Mitchell Hall aan, een studentenvertrek vernoemd naar een koloniaal bestuurder. De slogan van de bewoners, te zien op een metalen bord voor de ingang, doet hem schamper lachen: ‘‘Cultuur met waardigheid’? Hoe kun je zoiets zeggen als je gebouw een koloniale naam draagt?’

Dat hij zelf een kritische blik ontwikkelde, komt volgens Makubuya niet alleen door de onderzoekende, op de buitenwereld gerichte houding van zijn gefortuneerde ouders, maar ook door zijn studiejaren in Cambridge. Leven in het land van de voormalige kolonisators ‘opende mijn ogen’, zegt hij.

Apollo Makubuya staat voor een schilderij van John Hanning Speke, de officier van het British Indian Army.Beeld Michele Sibiloni

Hoewel hij hoopt dat zijn namendiscussie tot een breder maatschappelijk debat leidt, betwijfelt Makubuya of bijvoorbeeld de lesstof in Oeganda ooit wordt herzien. Oegandezen hebben zich opvattingen uit de koloniale tijd helemaal eigen gemaakt. Hun grootste idool is Jezus. Vrouwen geven met bleekmiddelen hun huid een lichtere tint, hun haar ontkroezen ze. De rechters met wie Makubuya in zijn werk als advocaat te maken krijgt, hoeven hun haar niet te ontkroezen: zij bedekken hun hoofden met typisch Britse pruiken, gemaakt van paardenhaar. ‘Oegandezen zijn in hun hersens nog altijd gekoloniseerd’, zo vat Makubuya de mentaliteit samen.

Enkele tegenstanders in de discussie over koloniale namen waarschuwen dat Makubuya met zijn voorgestelde wijzigingen de deur openzet voor etnisch getinte ruzies. Oeganda’s bevolkingsgroepen hebben uiteenlopende, traditionele namen voor bijvoorbeeld het Victoriameer, een naamswijziging leidt geheid tot tribale ruzies, aldus een bezorgde brievenschrijver in een lokale krant. Oftewel: laat omwille van de lieve vrede de Britse namen voortbestaan.

Dit is een wrang argument, verzucht Makubuya, want de etnische verdeeldheid is zélf een gevolg van de koloniale bezetting. ‘De Britten dwongen totaal verschillende groepen samen binnen één staat, waarbij ze de groepen tegen elkaar uitspeelden’, legt hij uit. ‘We denken als Oegandezen onderling nog altijd in termen van wij tegen zij.’

Nadat Makubuya aan het eind van zijn excursie door Kampala nog een straatnaambord ter ere van Gerald Portal heeft aangewezen, de man die hier in 1893 als eerste de Union Jack hees, stelt hij een eenvoudige oplossing voor: ‘Van mij hoeven nieuwe namen helemaal niet Oegandees te zijn. We kunnen beroemdheden als Martin Luther King of Rosa Parks gebruiken.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden