In Noord-Nederland worden burenruzies aan de keukentafel opgelost - met behulp van een buurtrechter

Het kabinet wil de buurtrechter invoeren in heel Nederland. Een soort 'Rijdende Rechter', maar dan echt. Er loopt al een proef in Noord-Nederland. Zo beslecht rechter Van der Meer in Assen een burenruzie over twee schuttingen. 'Ik verbaas me er vaak over hoe iets kleins tot iets groots kan uitgroeien.'

In de tuin luisteren de griffier, Maria en Harry Gils en spreekuurrechter Van der Meer naar de buren Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Rechter Arjen van der Meer (65) stapt met de griffier uit de donkergrijze Toyota Prius van de rechtbank en belt aan bij Pieter en Renske in Assen. 'Goedemorgen, ik ben de spreekuurrechter', zegt hij als Pieter de deur heeft geopend. 'Ik kom met u praten over de zaak met uw buren.'

Pieter plukt zijn jas van de kapstok, roept zijn vrouw en een medewerker van hun rechtsbijstandverzekering en volgt Van der Meer naar de buren, Maria (75) en Harry (77) Gils.

'Ik heb geen idee waar uw conflict over gaat', zegt Van der Meer - lange beige jas, borstelige snor en diepe stem - in de woning van de familie Gils, met beide partijen in een kring om hem heen. 'Er is geen dossier; u legt uw geschil hier aan mij uit.'

Een rechter die bij de mensen thuiskomt: het doet denken aan De Rijdende Rechter. Maar in tegenstelling tot het televisieprogramma, waar de 'rechter' in werkelijkheid een bindend adviseur is, is hier sprake van een echte rechtszaak.

Van der Meer is een van de zeven kantonrechters die meewerken aan de spreekuurrechter, een experiment van de rechtbank Noord-Nederland om rechtspraak laagdrempeliger maken en relatief eenvoudige conflicten in de kiem te smoren. Beide partijen moeten akkoord gaan met deze vorm van rechtspraak, betalen vervolgens 39 euro aan griffiekosten en voeren zelf het woord, waardoor advocaten niet nodig zijn. Het project loopt tot mei 2018.

De proef krijgt navolging: het kabinet gaat experimenteren met buurtrechters, blijkt uit het regeerakkoord. Dit initiatief, uit de koker van ChristenUnie-voorman Gert-Jan Segers, is vergelijkbaar met de spreekuurrechter.

De buurtrechters zullen 'regelmatig in de buurt zitting hebben, een klein bedrag aan griffiekosten vergen, zich richten op juridisch eenvoudige zaken en bestaan uit (kanton)rechters die ook in de gewone rechtspraak werkzaam zijn of waren', aldus het regeerakkoord.

'Burenruzies zijn zo'n beetje de grootste bron van ergernis. Als je die snel kunt beslechten, scheelt dat heel veel onvrede', zegt Segers. Het ministerie van Justitie en Veiligheid gaat het idee uitwerken, maar Segers heeft er met een aantal deskundigen - onder wie mr. Frank Visser, de eerste Rijdende Rechter - over gesproken en daarop zijn ideeën gebaseerd. Als het aan hem ligt, zou de buurtrechter op enkele punten van de spreekuurrechter verschillen.

Niet alleen civielrechtelijke, maar ook eenvoudige straf- en bestuursrechtelijke zaken zouden voor behandeling door de buurtrechter in aanmerking komen. Deelname zou verplicht zijn en de buurtrechter zou, in tegenstelling tot de spreekuurrechter, daadwerkelijk spreekuren houden. Segers: 'Dat moet laagdrempelig. Bij wijze van spreken iedere dinsdagmorgen in het buurthuis.'

Het doel is om tijdens de eerste helft van volgend jaar te starten met de pilots, schreef minister Dekker (Rechtsbescherming, VVD) op 30 november aan de Tweede Kamer. Hoewel details over de uitwerking dus nog ontbreken, is de boodschap van het kabinet duidelijk: de rechter moet de wijk in.

Keukentafel

Staand aan de keukentafel van de familie Gils hoort Van der Meer dat de buren ruzie hebben over de erfgrens. Pieter en Renske vonden de schutting van Maria en Harry geen gezicht en hebben er een eigen schutting tegenaan gebouwd. 'Ik snap dat ze die van ons niet mooi vinden, maar hun schutting staat op óns terrein', verzucht Maria.

Meermaals heeft de familie Gils de buren verzocht de schutting te verplaatsen, maar die wilden eerst dat het Kadaster de grens vaststelde. Volgens hen is het namelijk onduidelijk waar die precies loopt: de kadasterbepaling biedt geen uitsluitsel, en hun koopcontract evenmin. Die van de familie Gils vermeldt wel dat het hart van de coniferen de grens vormt, maar de bomen slingeren, dus bij welke trek je dan de lijn? Uiteindelijk hebben Maria en Harry via het juridisch loket de spreekuurrechter ingeschakeld.

Goed voorbeeld voor heel Nederland?

Maurits Barendrecht propageert al langer vernieuwing van het recht en juicht deze proef toe. 'Heel goed dat partijen eerst het gesprek aangaan, zonder meteen allerlei claims in te dienen', vindt de research directeur van het Hague Institute for Innovation of Law (HiiL). De reguliere rechtspraak gaat volgens hem te veel uit van een 'toernooimodel'. 'Een partij moet de andere partij ergens van beschuldigen. Dat moet gebeuren met een claim, dan moet de andere partij reageren. Zo'n procedure kan twee jaar duren, ook als het over erfafscheidingen of overhangende takken gaat.'

'Ik ben sceptisch over dit experiment', zegt Jan Brouwer, hoogleraar Algemene Rechtswetenschap aan de Rijksuniversiteit Groningen. 'Ik ben bang dat partijen zonder advocaat tekenen voor iets wat ze niet willen, doordat ze zich laten overdonderen door een rechter die druk op ze uitoefent.' 'Er wordt vaak gezegd dat de advocaat de boel maar vertraagt, maar door hem weten partijen wel dat hun belangen goed zijn behartigd.'

Dus wandelt Van der Meer vanmiddag met zijn zwarte, leren schoenen op zompig gras om te kijken waar de betwiste schutting van Renske en Pieter nou precies staat, en waar hij volgens de familie Gils zou moeten staan.

In de tuin van Renske en Pieter stapt Maria behendig langs een skelter en klimt via een aantal blokken hout op een bultje aarde, waarop ze een conifeer omhelst. 'Dit is ónze boom', zegt ze. 'De helft ervan', corrigeert haar man Harry. Maria: 'Ja, de helft ja, maar dan alsnog.'

Bij een burenconflict doet de spreekuurrechter ter plekke onderzoek, en probeert hij bij een van de partijen thuis tot een oplossing te komen. Andere gevallen, zoals handels-, huur- en arbeidsgeschillen, worden op de rechtbank behandeld. Als het niet lukt de zaak te schikken, volgt een uitspraak van dezelfde rechter op basis van een procedure met processtukken. Bij de eerste vijftig zaken is dat pas vier keer gebeurd; 46 geschillen werden geschikt. Een oplossing is dus vaak dichterbij dan zij voor partijen lijkt.

In Assen gaat het uitwisselen van argumenten beleefd, maar een gezamenlijke borrel op zijn tijd zoals vroeger - nee, dat komt er niet meer van. En dat terwijl het conflict een ogenschijnlijk futiele oorzaak kent: de familie Gils heeft een tuin van zo'n 500 vierkante meter, die van Renske en Pieter is dubbel zo groot. Het geschil gaat om een kwestie van centimeters.

Rechter van der Meer bekijkt een luchtfoto met Harry Gils, de klagende partij. Links staat de griffier Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Beginstadium van het conflict

'Ik verbaas me heel vaak hoe iets kleins tot iets groots kan uitgroeien', zal rechter Van der Meer naderhand zeggen. Hij is tevreden over het experiment. 'Het is goed dat je in het beginstadium van het conflict intervenieert, voordat het geëscaleerd is.' De afwezigheid van dossierkennis bij hem en advocaten bij de partijen is geen probleem, zegt hij. 'De mensen kunnen prima uitleggen wat ze dwarszit.' Hij schikt zaken 'meestal binnen anderhalf uur'.

Van der Meer heeft na een uur de argumenten aangehoord, de schutting en de bomen gezien, en staat weer in de keuken van de familie Gils. 'Ik vind dat we even moeten aftasten wat de mogelijkheden zijn. Doen we dat hier of op de rechtbank?'

Als Renske en Pieter zich bereid hebben getoond op vijandig grondgebied te onderhandelen, oppert de rechter al snel om een lijn te trekken tussen de twee dikste coniferen. 'Dan heb je een rechte grens.'

Enkele tientallen centimeters

Bij deze grens zal de schutting van Renske en Pieter enkele tientallen centimeters moeten worden verplaatst. Dit idee bevalt Maria overduidelijk uitstekend en zij zet meteen twee brede rode kaarsen op haar eettafel om de suggestie te illustreren. 'Als we nou zeggen dat dit de twee grootste coniferen zijn. Dan trekken we híer de grens', zegt ze, terwijl haar wijsvinger een lijn tussen de kaarsen trekt. 'Een kind kan de was doen.'

Renske, geschrokken van het enthousiasme bij de buren, vraagt een time-out van een kwartier aan en loopt met haar man en rechtsbijstandverzekeraar naar huis voor verder beraad. Ondertussen dicteert Van der Meer de tekst van de voorgenomen overeenkomst alvast aan zijn griffier, die het op een laptop noteert. Geen loos werk, want Renske en Pieter gaan uiteindelijk toch akkoord.

Beeld Harry Cock / de Volkskrant

'Wanneer moet de schutting eigenlijk verplaatst zijn?', vraagt Pieter aan de rechter als de overeenkomst uit de printer is gerold. 'Als u met elkaar afspreekt dat u dat voor 1 mei doet, is dat prima.' Maria raadt Pieter aan snel te handelen. 'U heeft al een bruine beuk in de tuin, en als u een haag van beuken wilt, zou ik ze nu kopen. In de winter zijn ze zo lekker goedkoop.'

De namen van Renske en Pieter zijn op hun verzoek gefingeerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden