Reportage

In Nijmegen is geen spoor van de Romeinen meer te bekennen

Dit Romeins masker aan de Waal is geen product van beleid: het is het toevallig resultaat van een kunstprijsvraag. Beeld Guus Dubbelman / De Volkskrant
Dit Romeins masker aan de Waal is geen product van beleid: het is het toevallig resultaat van een kunstprijsvraag.Beeld Guus Dubbelman / De Volkskrant

Een kunststof zuil zonder ridder en twee blauwe lijnen op een weg: dat is ongeveer alles wat in Nijmegen herinnert aan het Romeinse verleden van de stad – ooit ‘hoofdstad van Romeins Nederland’. Pijnlijk, nu juist dat verleden op de werelderfgoedlijst van de Unesco is gezet.

‘Dit is dus een visualisatie naar het Romeinse verleden’, wijst Paul van der Heijden. We staan op de Bronsgeeststraat in Nijmegen-West. Dwars over het plaveisel zijn een paar blauwe banen aangebracht. Die moeten symboliseren dat hier in de Romeinse tijd een stadsgracht liep.

De vraag is wie dat snapt. Om het te begrijpen moet je weten dat wij hier boven op de resten van Ulpia Noviomagus Batavorum staan, een tweeduizend jaar oude stad, destijds de grootste van Nederland. ‘Dan is dit wel erg minimaal’, beaamt Van der Heijden, directeur van Romeinen.nu, dat zich inzet voor het promoten van de Romeinse geschiedenis in Nederland.

De Neder-Germaanse limes, de oude Romeinse grens, werd vorige week door Unesco uitgeroepen tot werelderfgoed. Nijmegen, oudste stad van Nederland, was een belangrijke pleisterplaats op deze grens. Dat maakt de stad aan de Waal tot ‘de hoofdstad van Romeins Nederland’, zei wethouder Noël Vergunst trots.

De uitverkiezing tot werelderfgoed trekt toeristen aan. Maar een Chinese of Amerikaanse bezoeker die naar Nijmegen afreist om iets te ervaren van dat rijke Romeinse leven komt van een koude kermis thuis: daar is namelijk bijna niets van te zien. Dat wil zeggen: het is er wel. Maar je moet het met een lantaarntje zoeken. Of een goede gids hebben, zoals Van der Heijden.

Verwijzingen

Op verscheidene plaatsen in de stad zijn met gekleurde of geribbelde stenen verwijzingen gemaakt naar Romeinse bebouwing. Er is een wandelroute met bordjes. Op het Maasplein in Nijmegen-West is een stukje tempel nagebouwd met vier stompjes van zuilen en drie betonnen treden. Goed bedoeld, zegt Van der Heijden. ‘Maar jammer genoeg op de verkeerde plek.’

Er zijn kunstwerken die vagelijk verwijzen naar het Romeinse verleden, zoals de scheve godenzuil op Kelfkensbos en natuurlijk is er het beeld van keizer Trajanus bij de Waalbrug. Maar dat telt niet mee, aldus Van der Heijden. ‘Dat dateert uit de jaren vijftig.’ Daarmee heb je het meeste wel gehad. ‘Nijmegen heeft zijn bestaan te danken aan de Romeinen. Maar er is niets tastbaars in de stad dat daarnaar verwijst.’

De Romeinse geschiedenis van Nijmegen wordt al jarenlang weggepoetst, vindt Rob Jaspers, voormalig stadsverslaggever van de Gelderlander. In de jaren tachtig stuitten bouwers van een casino aan de Waalkade op de restanten van een Romeinse stadsmuur.

‘Dat was een enorme verrassing’, zegt Jaspers. Maar het was crisis, het casino moest en zou er komen. De muur werd weggebulldozerd. Als doekje voor het bloeden werd in twee goed verstopte vitrines in de buitengevel van het casino een deel van de opgravingen tentoongesteld. ‘Nijmegen heeft kansen laten liggen’, aldus Jaspers. ‘Het pákt op een of andere manier niet.’

De pech van Nijmegen is dat er niets bovengronds bewaard is gebleven uit de Romeinse tijd, legt gemeentelijk archeoloog Harry van Enckevort uit. ‘Alles zit onder de grond. En de ruïnes die de Romeinen hebben achtergelaten zijn in de loop der jaren opnieuw gebruikt door de generaties daarna.’

Maar om nou te zeggen dat Nijmegen zijn Romeinse verleden met trots uitdraagt kan Enckevort moeilijk beweren. ‘Als je in de stad staat en je kijkt om je heen, dan zie je er niets van.’ Er is wel veel opgegraven, maar dat staat allemaal in een depot.

Bijna pijnlijk

Wie iets van het Romeinse verleden wil zien, kan beter naar Xanten gaan, net over de Duitse grens, zegt Bas Steman, een van de makers van Ridders van Gelre, een populair geschiedenisprogramma op Omroep Gelderland. Vorig jaar besteedden ze een paar uitzendingen aan Romeins Nijmegen. Het was bijna pijnlijk, zegt Steman.

‘In Xanten worden Romeinse gebouwen op ware grootte gereconstrueerd. In Nijmegen is hier en daar een stukje in het stratenpatroon te zien waar de honden over piesen. Het is om te janken.’

Deze Romeinse zuil in Nijmegen-Oost is een replica – van kunststof, en gemaakt in de Filipijnen. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Deze Romeinse zuil in Nijmegen-Oost is een replica – van kunststof, en gemaakt in de Filipijnen.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Wat ontbreekt zijn zichtbare herinneringen aan het Romeinse verleden in het straatbeeld, zegt Van der Heijden. Sinds kort staat op eiland Veurlent weliswaar een manshoge replica van een Romeins masker. Maar dat is geen uitvloeisel van gemeentelijk beleid, het is het toevallige resultaat van een kunstprijsvraag.

Kansen waren er genoeg, meent Van der Heijden, staande op een lege bouwvlakte aan de Waal, in Nijmegen-West. ‘Hier stond ooit een enorme tempel’, vertelt hij enthousiast. Een stukje verderop, onder de oude Honig-fabriek, zat een groot Romeins badhuis. ‘Niemand die het weet.’

Aan het Waalfront wordt volop gebouwd; de gemeente is het hele gebied aan het herinrichten. Dat was een kans uit duizenden geweest om iets uit de Romeinse tijd terug te bouwen, aldus Van der Heijden. ‘Maar er is geen geld voor en geen interesse.’ Nijmeegse stadsbesturen vonden het reconstrueren van Romeinse gebouwen volgens hem altijd te ‘Disney-achtig’. Op het oude tempelterrein komen nu huizen.

Volgens wethouder Vergunst maakt Nijmegen toch wel degelijk werk van zijn Romeinse verleden. Hij wijst op museum Het Valkhof, waar opgravingen worden getoond, en de Bastei, waar fundamenten uit de Romeinse tijd te zien zijn.

De komende tijd moet dat in de openbare ruimte ook zichtbaarder worden, zegt de GroenLinks-wethouder. ‘We gaan in de omgeving van het Valkhof de contouren van de Romeinse bebouwing aanbrengen, we gaan op meer plekken verwijzingen maken naar de geschiedenis. Het moet een totaalbeleving worden. Dat is ook een opdracht vanuit Unesco.’

Nijmegen is het aan zijn stand verplicht om meer te doen met het Romeinse verleden, vindt Van der Heijden die het hoogtepunt van de tour voor het laatst heeft bewaard: de kunststof replica van een Romeinse zuil in Nijmegen-Oost. ‘Gemaakt in de Filipijnen’, weet Van der Heijden. ‘We wachten nog tot er een ridder bovenop wordt gezet’, zegt een buurtbewoner. Obelix mag ook.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden