'In New York veranderen dingen sneller dan in andere grote steden'

New York is het decor in zijn tientallen boeken - met het verfilmde Smoke zette hij zijn stadsdeel Brooklyn op de kaart. Dus daarover vertelt Paul Auster, en over 'een van de mooiste gedichten van een Amerikaan'.

Schrijver Paul Auster. Beeld Bart Heijnen

Veel Brooklynser kan het niet. Paul Auster woont in een rijtjesherenhuis met een grote stenen trap naar de voordeur in een smalle straat met zomers groene bomen, een straat die een klein beetje oploopt richting het park aan het einde. Binnen is alles donker hout, van de vloer tot het trappenhuis tot de boekenkasten, gevulde boekenkasten natuurlijk, waarvan bijna een hele plank opgaat aan zijn eigen oeuvre.

Zijn laatste boek, 4 3 2 1, speelt zich grotendeels af in New Jersey, maar Paul Auster is een schrijver die de afgelopen drie decennia in tientallen boeken vooral New York als decor heeft gebruikt. Brooklyn is als stadsdeel misschien internationaal wel mede doorgebroken dankzij de verhalen van Auster, zoals het verfilmde Smoke. En daar zit hij nu - in zijn eigen decor.

1. Stad: New York

'Ik houd van deze stad. New Yorkers zijn heel vriendelijk, ze hebben alleen de verkeerde reputatie. Ik houd ook van Frankrijk, ik heb daar gewoond, maar als je door Parijs loopt en verdwaalt, en je vraagt iemand de weg, dan zal 99 procent zeggen dat ze niet uit dat quartier komen, en dan keren ze je de rug toe. In New York stopt iedereen voor je om je te helpen. Ga hier linksaf, ga daar rechts. Of ze lopen met je mee. We hebben hier onze gekken, en de mensen vechten om parkeerplaatsen, maar New York is in principe een vriendelijke stad.

'Dat werd voor altijd duidelijk in de dagen na 9/11. Ken je de brandweerkazerne op Union Street? Daar werkten dertig mannen, en op 11 september vonden twaalf van hen de dood. De vrijdag daarop was er een grote rouwtocht op 7th avenue hier. Er moeten tweeduizend mensen zijn geweest met kaarsen. We gingen naar de brandweerkazerne. De mannen zaten in hun brandweerwagens, en de tranen rolden over hun wangen. Het was een ongelooflijke gemeenschappelijke gebeurtenis. Ik heb nooit zo veel emotie gezien, door zo veel mensen geuit, op hetzelfde moment. En er was geen woede, geen haat, geen roep om oorlog. Gewoon, simpel, rouw. En liefde. Het was buitengewoon. Ik denk: hoe dichter je bij New York was, hoe minder boos de mensen waren. Het waren de mensen van buiten de stad die op hun trom roffelden en ten aanval riepen. Niet hier.

'Een jaar later schreef ik een opiniestuk over de staat van New York, een jaar na 9/11. Daarin stelde ik dat New York City het eigenlijke heartland van Amerika is. Het hart van Amerika ligt niet ergens ver weg in het midden maar hier, op de meest diverse, tolerante plek van het land.'

'New Yorkers zijn heel vriendelijk, ze hebben alleen de verkeerde reputatie.' Beeld getty

2. Buurt: Brooklyn

'Ik woon al 37 jaar in Brooklyn. Hier voel ik me het meest thuis. Ik zou niet terugwillen naar Manhattan. Ik houd ervan hier de hemel te zien. Ik houd van de relatieve rust van Brooklyn. Het was een fijne plek om onze dochter op te voeden. En een goede plek voor een schrijver.

'Is Brooklyn veranderd door de gentrificatie? Ik kijk ernaar met een historische blik. Vanaf het moment dat de Hollanders hier aankwamen, in de jaren 1620, is deze stad een werk in uitvoering geweest. Het idee van een gefixeerde stad is een illusie. Een stad muteert voortdurend, en dit is gewoon een mutatie. De dingen veranderen hier wel sneller dan in andere grote steden die ik ken. In Parijs kom ik al jaren dezelfde restaurants tegen, dezelfde cafés. Hier is dat anders - je kunt hier een favoriet restaurant of een favoriet café hebben dat goede zaken lijkt te doen, en op een dag ga je erheen en zit er een stomerij.

'Gentrificatie? Oorspronkelijk wás dit een gentry neighborhood. Dit was een buurt voor de rijken en de hogere middenklasse. Ik weet niet wie hier woonde in 1892, toen dit huis net was gebouwd, maar ik stel me zo voor dat de man een onderdirecteur van een bank was. In de decennia daarna bloeide en groeide deze buurt, maar daarna ging het beetje bij beetje achteruit, huizen werden gesplitst in appartementen, tot deze buurt degenereerde tot een soort sloppenwijk. En toen waren er pioniers, mensen die de stad niet uit wilden maar zich Manhattan niet konden veroorloven , die zagen deze huizen en dachten waarom niet? Je kon deze huizen kopen voor 20 duizend dollar! En dus, beetje bij beetje - het begon eind jaren zestig - is de buurt teruggebracht in een rijke staat, zoals hij bedoeld was.

'Smoke was een ontdekking voor mensen die Brooklyn niet kenden.'

'Waar ik me wel zorgen over maak, hier en nu, is dat het hier zo rijk wordt dat we veel van de textuur van de buurt verliezen, dingen die ik er leuk aan vond. Buurtcafés, kruidenierszaken - we hadden een kleine supermarkt hier om de hoek, een prachtige zaak, leuke eigenaren, een Koreaanse familie, ik kende ze goed. De huisbaas heeft ze eruit geschopt. Ze konden de huur niet meer betalen. Ze huilden. Al deze plekken veranderen in Chipotles en Starbucks en makelaarskantoren en yoghurtijs-barren. Waar hebben we die allemaal voor nodig?

'Smoke was een ontdekking voor mensen die Brooklyn niet kenden. Ik moest een kort verhaal schrijven voor The New York Times, en het moest over New York gaan. Wekenlang liep ik ermee rond, ik kon niets bedenken. Geen idee. Maar toen - ik rookte kleine Nederlandse sigaartjes, Schimmelpennincks - keek ik naar mijn sigaartje en dacht aan de man die ze verkocht, een aardige man, en telkens als ik daar naar binnen ging had ik een leuk gesprek. Een vriend kon ik hem niet noemen, een kennis misschien, maar dat zijn de relaties die het leven in de stad draaglijk maken. Ik heb het personage Augie (Harvey Keitel, red.)op hem gebaseerd, ook al zijn ze niet hetzelfde.

'Er zijn vier belangrijke regisseurs wiens onderwerp New York is. Sidney Lumet, Woody Allen, Martin Scorsese en Spike Lee. Maar zij laten allemaal maar een deel van New York zien. De witte Upper West Side-wereld van Woody Allen, de Italiaanse gangsterwereld van Scorsese, de zwarte Brooklyn-wereld van Spike Lee. Smoke was inclusiever. Daarmee kwam onze film volgens mij dichter bij de ziel van Brooklyn en New York. Natuurlijk is er etnische verdeeldheid - ik probeer Brooklyn of New York niet af te schilderen als een paradijs - maar gegeven het enorme potentieel voor conflicten is het tamelijk wonderlijk hoezeer de meeste mensen de meeste tijd hun best doen om met elkaar op te schieten.'

CV Paul Auster

Paul Auster (1947, Newark, New Jersey) is auteur van zo'n veertig romans, gedichtenbundels, memoires en scenario's. Zijn doorbraak kwam in de jaren tachtig met The Invention of Solitude (memoires) en zijn detectivedrieluik The New York Trilogy. Hij schreef de scenario's voor de films Smoke en Blue in the face, over botsingen tussen kleurrijke figuren in het Brooklyn van de jaren negentig. Toeval is een belangrijk thema: toen hij 14 jaar oud was, werd een jongen die tijdens een storm voor hem in een grasveld lag getroffen door de bliksem. Auster woont in Brooklyn met zijn tweede vrouw, de auteur Siri Hustvedt. Hij heeft een zoon en een dochter.

Beeld Bart Heijnen

3. Auteur: Stephen Crane

'Ik heb veel gelezen de laatste tijd. Ik heb boeken herlezen die ik al vijftig jaar niet meer gelezen had. Dickens. Tolstoj. James Baldwin. Maar dit moet je echt horen, een gedicht van Stephen Crane. Ken je die? Geboren in 1871. In Newark, net als ik. Gestorven toen hij 28 was. Een heel kort leven, maar hij heeft er enorm veel in gestopt.

'Mensen groeiden eerder op, vroeger. Hij had op zijn 23ste al twee romans geschreven. Hij was journalist, hij werd verliefd op een vrouw die een bordeel runde in Jacksonville, Florida, toen hij in 1897 op weg was naar Cuba om verslag te doen van de dreigende Spaans-Amerikaanse oorlog om het eiland. Op weg naar Cuba zonk zijn schip, waarna hij met drie of vier anderen anderhalve dag in een reddingsboot heeft rondgedobberd; op basis van die ervaringen heeft hij een prachtig verhaal geschreven, The Open Boat.

'Daarna ging hij naar Engeland, met zijn minnares - hij trouwde niet, ze was al getrouwd. Hij was bevriend met alle grote schrijvers van die tijd: Henry James, Joseph Conrad, H.G. Wells. Ze aanbaden hem, hij was de hoop van de toekomst. Luister naar dit gedicht, een van de mooiste gedichten van een Amerikaan:

In the desert

I saw a creature, naked, bestial,

Who, squatting upon the ground,

Held his heart in his hands,

And ate of it.

I said, 'Is it good, friend?'

'It is bitter - bitter,' he answered;

'But I like it

'Because it is bitter,

'And because it is my heart.'

Prachtig toch? 'Ik vind het lekker, omdat het bitter is, en omdat het mijn hart is.' Hmm.'

'Ken je die? Gestorven toen hij 28 was. Een heel kort leven, maar hij heeft er enorm veel in gestopt.' Beeld Alchetron

4. Muziek: J.S. Bach, Matthäus Passion

'Muziek! Is een even grote inspiratie geweest als literatuur. Ik luister naar allerlei soorten muziek. Ik ben er echt geïnteresseerd in geraakt toen ik 13 of 14 was. Ik heb het zelf gedaan. Mijn ouders hadden geen opleiding. Ze zijn niet naar de universiteit geweest. Ze werkten, en werkten. Ze lazen geen boeken en luisterden niet naar muziek.

'Maar ik raakte geïnteresseerd in klassieke muziek. Sommige van de grote componisten zijn mijn hele leven bij mij geweest. Bach, Schubert, Beethoven, Haydn.

'Ik heb waarschijnlijk wel een keer of honderd naar de Matthäus Passion geluisterd. En die is lang, dat kost uren. De muziek raakt mij diep. Het is de heldhaftige eenzaamheid die daarin doorklinkt, zonder dat iemand verloren raakt.'

'Ik heb er waarschijnlijk wel een keer of honderd naar geluisterd.'

5. Film: Jean Renoir, La Grande Illusion

'In een van mijn boeken, Man in the Dark, kan de hoofdpersoon niet slapen. Hij gaat dan films kijken, samen met zijn kleindochter Katja, die op de filmacademie zit. De vier films die zij zien, zijn mijn favoriete films. Het draait allemaal om een theorie waar Katja mee aan komt zetten - dat in de mooiste films menselijke emoties worden uitgedrukt door levenloze voorwerpen. Dat is natuurlijk mijn idee, maar ik heb het aan haar gegeven.

'Die films zijn La Grande Illusion van Renoir, Ladri di biciclette van De Sica, Tokyo Story van Ozu en Apur Sansar van Satyajit Ray. Wat ik er zo mooi aan vind, is dat ze de diepte hebben die je ook in literatuur vindt. Er is een totaal gebrek aan haast. De regisseurs nemen de tijd, en laten de personages zich voor je ogen ontvouwen. Je krijgt als kijker geen enkel gevoel dat je gemanipuleerd wordt. Dit zijn mensen van vlees en bloed, die je langzaam gaat begrijpen op een manier die zelden voorkomt, omdat er vaak te veel haast is.

'In La Grande Illusion uit 1937 zijn twee Franse krijgsgevangen ontsnapt uit een Duitse gevangenis. Ze zijn niet ver van de Zwitserse grens, als ze onderdak vinden bij een Duitse weduwe. Een van de Franse soldaten wordt verliefd op haar, maar dan moeten ze gaan, naar Zwitserland, en ze vertrekken. Er is een hartverscheurende vaarwelscène en dan gaan ze. De camera is op hen gericht als ze door het besneeuwde bos lopen, naar de verte.

'Films als deze hebben de diepte die je ook in literatuur vindt. Er is een totaal gebrek aan haast.'

'Iedere andere filmmaker zou bij de mannen zijn gebleven - het is het einde van de film, het zou een logische eindscène zijn geweest. Maar in plaats daarvan heeft Renoir de wijsheid en brille om terug te gaan naar het huis. En wat je daar ziet, is de Duitse weduwe die de tafel afruimt, met de resten van hun laatste maaltijd.

'Het is zo krachtig, dat simpele huiselijke werk - die afgeruimde tafel staat voor alle weduwen, voor alle stupiditeit van de oorlog, voor de eenzaamheid van alle mensen die lijden onder de rampzalige ontwikkelingen die zij zonder hun schuld over zich heen krijgen... alle slachtoffers van de geschiedenis en de politiek. De soldaten hebben hun ontroerende vaarwel gehad, maar dan gaat de camera toch terug naar haar. Dat vind ik briljant.'

Beeld Bart Heijnen

6. Beeldende kunst: Alberto Giacometti, Le Chien

'Het beste dat mij overkomen is in de afgelopen drie jaar is dat ik voor het eerst naar Zürich ben geweest voor een lezing. Ik werd meegenomen naar het Kunsthaus, en daar zag ik Le Chien van Giacometti. Het beeld is ingeprent in mijn hoofd. Er is iets zo zieligs in die hond, zo eenzaam, haha, het is... ja. Dat isolement. Dat eenzame wezen. Anyway.'

'Het beeld in ingeprent in mijn hoofd. Er is iets zo zieligs in die hond, zo eenzaam.'

7. Restaurant: Odeon

'Favoriete plekken heb ik niet echt. Zoals ik zei, restaurants komen en gaan. Maar er is één restaurant hier in New York dat er al een hele tijd is en waar we vrijwel altijd heen gaan als we downtown zijn. Niet dat het een fantastisch restaurant is. Het is gewoon erg plezierig. En er is geen muziek. Ik houd niet van muziek in restaurants. In 1979, toen ik echt blut was en in dat shithole in Varick Street woonde dat ik beschrijf in The Invention of Solitude, was er een cafetaria een paar blokken verderop waar ik soms ontbeet. Het was goedkoop en simpel, ik kreeg er een omelet en koffie - ik had geen keuken in die kamer, ik moest wel uit eten -, maar toen werd ik uit die kamer gezet en verhuisde ik naar Brooklyn, dus ging ik niet meer naar dat cafetaria.

'Maar een half jaar later zeiden vrienden tegen me: hé, er is een nieuw restaurant in TriBeCa, en dat bleek op de plek te zijn waar dat cafetaria was geweest. De Odeon, heette het. Het werd de hangout van kunstenaars en schrijvers, van Tom Wolfe en Robert de Niro.

'Het is nu beroemd, al 37 jaar, daar ga ik graag heen. Ga er ook heen, neem je vrouw mee. Als je de deur binnen stapt en naar links kijkt, hebben ze nog steeds het apparaat waar je een nummertje moet trekken, uit de tijd van het cafetaria.

'Het gebouw waar ik toen woonde, is er trouwens ook nog. Ik betaalde toen 100 dollar per maand. Het was tamelijk ranzig. Nu moet je miljoenen betalen voor een loft daar. Ik woonde op stand.'

Aanvullingen & verbeteringen
In een eerdere versie van dit stuk stond dat de favoriete schrijver Stephen Crane bevriend was met Hemingway. Dat is onmogelijk: Crane overleed in 1900, Hemingway werd geboren in 1899.

'Ga er ook heen, neem je vrouw mee.' Beeld getty
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden