In Nederland vergeten we de Papoea's liever

DE Nederlandse media besteden al enige tijd ruime aandacht aan het gijzelingsdrama in Irian Jaya, waarin de Beweging Vrij Papoea (OPM) dertien mensen gijzelt, waaronder twee Nederlanders....

De Operasi Papoea Merdeka is een verzetsbeweging die al dertig jaar aanslagen pleegt, gericht tegen het Indonesische gezag in Irian Jaya, het voormalige Nederlands Nieuw-Guinea. Bij de overdracht van Nieuw-Guinea aan Indonesië in 1962 sprak premier De Quay vrome woorden en smeekte Gods zegen af over de Papoea's, een volk dat we onder Amerikaanse druk prijs gaven aan een neo-koloniale bezetting.

Tot op heden zijn er lieden die menen dat de overdracht een onderdeel behoorde te zijn van het naoorlogse dekolonisatieproces. President Kennedy was realistischer, het ging om de machtsvraag: een gevecht om Nieuw-Guinea zou de Russen toendertijd in de kaart gespeeld hebben. Het ging er om president Soekarno binnen het westerse blok te houden. Dat lukte, maar het had zijn prijs. Die prijs betaalden de Papoea's.

Er was duidelijk sprake van een schending van de internationale rechtsorde. Nederland bedong bij de overdracht dat de Papoea's het recht op zelfbeschikking zouden krijgen. In 1969 zou een volksraadpleging plaatsvinden, onder toezicht van de VN.

Daar kwam niets van terecht. Ik herinner me hoe een hoge Indonesische functionaris de slappe lach kreeg en zich van pret op de dijen sloeg toen hij mij vertelde hoe Indonesië het toezicht van de VN had gefrustreerd. Dat was geen nieuws, want de toenmalige VN-vertegenwoordiger Ortiz Sanz rapporteerde zelf al dat er niets van een behoorlijke uitoefening van het zelfbeschikkingsrecht was terechtgekomen.

Maar Nederland stemde in met het frauduleuze optreden van Indonesië, blij dat de verhouding met de voormalige kolonie werd genormaliseerd. De handdruk voor de Indonesische minister van Buitenlandse Zaken Soebandrio was vergelijkbaar met de toast van kolonel Karremans in de Srebrenica-affaire. De Papoea's restte niets anders dan wanhopig in verzet te gaan tegen de aantasting van hun rechten, in hun recht op grond, in hun adat.

Nog voor de volksraadpleging kon worden gehouden, had de opvolging van president Soekarno door generaal Soeharto in 1967 al gevolgen voor de nieuwe provincie, die eerst West Irian en daarna Irian Jaya ging heten. Het werd een exploitatiegebied van multinationals van verschillende landen. Diverse oliemaatschappijen werden er actief, het bosbestand werd in concessie gegeven aan voornamelijk Japanse ondernemingen.

De VS wonnen wat betreft Irian Jaya de jackpot. Zij mochten zich storten op de exploitatie van de Koperberg en de daarnaast gelegen Grasberg, die samen zo ongeveer de grootste ertsvoorraad van de wereld bevatten.

De toegepaste methoden voor de winning van goud, zilver en koper hebben enorme gevolgen voor de plaatselijke bevolking. Het residu dat bij de zuivering van het erts overblijft, wordt door een tientallen kilometers lange pijplijn naar de kust afgevoerd. De ondiepe Arafoera-zee tussen Irian en Australië is daardoor ernstig vervuild.

Deze aantasting van de bestaansmogelijkheden van de Amungme-Papoea's uit het gebergte en de Asmat-Papoea's aan de kust, en de schade die wordt aangericht aan een unieke natuurlijke omgeving, trekken in Nederland weinig aandacht.

Het dringt hier slechts langzaam door dat de huidige gijzeling onder leiding van Kelly Kwalik samenhangt met de marteling van en moord op drie clan-genoten. Deze raakten in moeilijkheden door de activiteiten van Freeport Indonesia, een dochteronderneming van het Amerikaanse Freeport McMoran, waarvan de ordedienst eendrachtige samenwerkt met het Indonesische leger en vooral in het Amungme-gebied hardhandig optreedt.

Nu de concessie is uitgebreid van 10.000 ha rond de kaalgeslagen Grasberg tot aan het Sterrengebergte, een oppervlakte ter grootte van de Benelux, maken ook andere bergstammen, zoals de Nduga gemene zaak met de verzetsstrijders.

Het verzet wordt mede gevoed door de transmigratie van Indonesiërs van Java en andere eilanden, die met steun van het leger en het ambtelijk apparaat de Papoea's verdrongen hebben uit de stedelijke centra.

De grootste bedreiging voor de Papoea's is de aanleg van de Trans-Irian Highway, een weg langs de vijfhonderd kilometer lange grens met het onafhankelijk buurland Papoea Nieuw-Guinea. Langs de weg zouden nederzettingen voor immigranten uit Java moeten komen. De komst van de immigranten zou een verdere aantasting betekenen van de land- en jachtrechten van de Papoea's.

Er zijn ook mensen die niet willen vechten, en dus maar vluchten. De UNHCR, de vluchtelingenorganisatie van de VN, heeft al voor zo'n tienduizend Papoea's uit Irian Jaya vluchtelingenkampen moeten inrichten in het buurland Papoea Nieuw-Guinea.

Over deze ontwikkelingen is in Nederland een deken van stilte gevallen. Erger nog, mensen die jarenlang terecht de dekolonisatie van Nederlands-Indië bepleitten, zwijgen over het feit dat zij ten onrechte ook de overdracht van Nieuw-Guinea aan Indonesië onder dezelfde noemer brachten.

Spraakmakende columnisten en commentatoren spreken badinerend over de koppigheid waarmee oud-minister Luns destijds de zaak van de Papoea's van Nieuw-Guinea verdedigde. Alleen maar verhuld kolonialisme, stelden zij.

Zij kregen hun zin. Irian Jaya werd toevertrouwd aan de jonge natie Indonesië die de voormalige Nederlandse kolonie slechts als een wingewest beschouwt, maar daarover zwijgen de toenmalige voorvechters van een 'onafhankelijk Papoea Nieuw-Guinea'.

Progressieve publicisten als Joop van Tijn, Hugo Brandt Corstius of Henk Hofland zouden zich eens kunnen bezinnen op het dictatoriale karakter van gedekoloniseerde landen en de collaboratie van bedrijven die zich in het Westen misschien netjes gedragen, maar in ontwikkelingslanden niet blikken of blozen als ze weer de hand drukken van een misdadige machthebber.

C.S.I.J. Lagerberg is indoloog en was bestuursambtenaar in Nederlands Nieuw-Guinea.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden