Column

In Nederland besturen we niet tegen elkaar in

Drie collega's en ik liepen woensdagochtend over het Lange Voorhout, om het rapport-Oosting over 'het bonnetje' op te halen. De zon scheen, volgens de radio verkeerde Den Haag in spanning. Daarna was het een paar uur stil voor de leespauze. In de middag kwam het vonnis. De 'Teevendeal' deugde niet. De inhoud niet, de totstandkoming niet, de afwikkeling niet. De tekst was kalm, net als commissievoorzitter Oosting. Pas daarna begon met de politieke reacties de storm op te steken.

Oosting is van mythisch formaat. Beeld Freek van den Bergh

Er moet zoiets bestaan als een algemeen commissiepatroon. Geen maand gaat voorbij of een onderzoekscommissie velt een scherp oordeel. Vorige week nog over de bouwwoede van ROC Leiden. Onderwijs kwam op de laatste plaats. Alle betrokkenen kregen een oorvijg. Ontspoorde ambitie heette het rapport. Zo had het rapport van de commissie-Fyra van de maand dáárvoor ook kunnen heten. Dat werd De reiziger in de kou. De reiziger kwam inderdaad op de laatste plaats.

Het is een ritueel. Er is een door de wol geverfde voorzitter, Meurs of Oosting. Die laatste inmiddels bijna van mythisch formaat. Ook het secretariaat is in de loop der jaren zeer professioneel geworden, voorzien van fors budget. Het resultaat is altijd een dik rapport, dertig man bevraagd, de inspectie aan het werk gezet. De toestand is ernstig, al is er steevast een politiek kattenluikje ingebouwd: het malheur is lang geleden voorgevallen, dus de commissie oordeelt met het gemak van de terugblik. Misschien moeten we nog een manager offeren, maar de minister kan blijven.

Deze verantwoordingscultuur heeft wel zijn prijs. De Nederlandse burger is gelukkig, leren we van het SCP. Maar blij met zijn overheid is hij beslist niet. Ook bij Oosting lees je hoe het belang van de burgers achteraan kwam. De Teevendeal was een slechte deal, ook financieel. Een spa dieper in het bestuurlijk ongerief steekt de Algemene Rekenkamer, met het verantwoordingsonderzoek 2014. Dat begint zo:'De publieke zaak wordt grondig verbouwd, niet zelden in combinatie met budgetkorting.'

Opstelten had mogen blijven... Beeld ANP

Het openbaar bestuur loopt de eigen benen permanent voorbij, vindt de Rekenkamer. Daar komen die onderzoeken van. Er is geen tijd en aandacht voor de uitvoering. Kabinetten zitten nauwelijks nog de hele periode; dit kabinet werd afgelopen week lengterecordhouder van deze eeuw. Rutte II rekende slechts twee jaar om grote hervormingen door te voeren, anders zou het politieke risico te groot worden. Het is gelukt, maar de kosten zijn onvolkomenheid en chagrijn. De uitbetaling van de pgb's, om een dwarsstraat te noemen, werkt nog altijd niet naar behoren.

In hetzelfde kader van overhaast bestuur zuchten de departementen onder de permanente reorganisatie. Defensie kreeg klap op klap. VROM werd afgeschaft, Binnenlandse Zaken uitgekleed. Justitie werd Veiligheid & Justitie; Oosting verwijst subtiel naar 'incidenten' waarmee het ministerie te kampen had. De pers meldt zich met een bonnetje of ander schandaal. Dan gaan de luiken dicht. Men wordt nerveus en halverwege de hervorming kondigt zich alweer een nieuwe hervorming aan - deze nog beter dan de vorige. Kamerleden zitten gemiddeld 3,5 jaar, dus weten al niet meer van de vorige reorganisatie. Er moet nú iets gebeuren, dat is duidelijk.

Zo komen we bij de aanbevelingen in het rapport, en lessons learned. Vanwege de ernst van de zaak in het Engels. Meest voorkomende les:voortaan minder tunnelvisie, en meer tegenspraak organiseren. Ook Justitie bleek een gesloten bastion. Tegenspraak heet bij Oosting 'politieke sensitiviteit'. Altijd staan de neuzen maar één kant op. Bij ROC Leiden knipmeste iedereen voor de geadoreerde, later gehate leider. Er moet meer geluisterd worden, maar niet naar de 'regiegroep' of de 'procesgroep'. De nieuwe helden zijn de vervelende nerds, de conservatieven, de ontkenners, de dwarsliggers of de ambtenaren met permanent maandagochtendhumeur. Leve de tegenspraak. De vraag blijft waarom het altijd hetzelfde advies is: waarom worden anders gezegd de lessons niet gelearned?

Omdat besturen in Nederland niet zo werkt. Hier besturen we met elkaar en niet tegen elkaar in. De beroemde commissie-Dijsselbloem die acht jaar geleden de onderwijsvernieuwingen onderzocht, vroeg voormalig staatssecretaris Jacques Wallage waarom hij geen tegenspraak had georganiseerd. Wallage antwoordde dat het al moeilijk genoeg was om zoveel betrokken partijen op één lijn te krijgen. Wil je dan dat ik aan mijn eigen poten zaag? Dat kun je niet vragen.

Hij had gelijk, zo gaat het niet. Denk aan het energie-akkoord waar ze met veertig organisaties, van de Bovag tot Greenpeace en alles wat daartussen zit, hebben gezworen het klimaat te redden. Er werd een chief whip aangesteld in de persoon van Ed Nijpels, met geen andere taak dan om de kikkers bij elkaar te houden en de tegensprekers met hun kop onder water. Dat is besturen in Nederland en dat zal zo nog wel even blijven.

Als je tot slot alle politieke en media­mieke kippendrift ervan aftrekt zijn de typeringen van de commissie Oosting eigenlijk tamelijk mild. Zelfs voor de VVD, met haar bestuursmonopolie op Justitie en ruime omstreken. Opstelten? Als hij het slimmer had aangepakt, had hij niet hoeven aftreden. Van Miltenburg en haar papiervernietiger?¿Onhandig. Schippers en haar complot? Niet aangetroffen. Rutte en het kattebelletje waarover hij niet wilde praten?¿Had best openbaar gekund. Het telt beslist op. Maar de kernvraag is of er sinds de Teevendeal reden is voor minder vertrouwen in justitie. Ikzelf zou in geen andere bananenrepubliek willen wonen dan hier.

De SCP-burger is gelukkig. Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden