In mineur

Wat te doen, als je orkest miljoenen aan subsidie kwijt raakt? In het oosten van Nederland wordt driftig gezocht naar een nieuwe manier van werken. 'Daar wordt over gesproken: muziek tussen de paarden.'

Toen George Wiegel in 2008 solliciteerde op de functie van directeur van het Gelders Orkest, zei hij tegen de commissieleden aan de andere kant van de tafel: 'Als jullie iemand zoeken die op de winkel past, moet je niet bij mij zijn.'


Nu, na de ongekende bezuiniging op zijn orkest - vanaf 2013 wordt de rijkssubsidie teruggebracht van 6,5 miljoen naar 3,5 miljoen - is hij meer dan ooit gemotiveerd de ramen en deuren aan de Velperbuitensingel in Arnhem open te zetten en de verandering binnen te laten. 'Zolang de zalen nog niet vol zitten, moet je jezelf blijven afvragen: wat gaat er nog fout?'


Het is een week voor zijn afspraak met de gedeputeerde van Gelderland, verantwoordelijk voor cultuur. Gewapend met factsheets en cijfers zal hij haar de gedroomde toekomst van zijn orkest schetsen: 'Een flexibeler organisatie die met slimme samenwerkingsverbanden in de regio een veel groter publiek bereikt dan het nu doet.'


In Gelderland zijn ze nog niet zo ver als in buurprovincie Overijssel. Daar stemde Provinciale Staten onlangs voor het besluit acht tot tien miljoen euro subsidie te geven aan het Nederlands Symfonieorkest. Wiegel: 'Hier is gezegd dat het Gelders Orkest moet blijven. Maar over de rol van de provincie zijn we nog in gesprek. Ik kan alleen zeggen: onze plannen vereisen een soortgelijke financiële injectie als in Overijssel.'


Een meerjarige subsidie van de provincie wil hij niet. Wel een 'investeringsbedrag' dat hem in staat stelt 'een in wezen ouderwetse organisatie om te vormen tot een modern bedrijf': meer publieksgericht en minder subsidieafhankelijk. 'Toen ik hier begon, dacht ik daar tien jaar voor uit te kunnen trekken, maar dat is ruw verstoord door de bezuinigingen. Natuurlijk, ik vind het spannend om te kijken of het sneller kan. Maar als we geen alternatieve financiering vinden en het publiek blijft weg door de economische crisis, redden we het niet. Daar heb ik wel eens buikpijn van.'


Ondernemerschap

Honderd kilometer verderop, in Enschede, zwaait Harm Mannak de scepter over het Nederlands Symfonieorkest, zoals het Orkest van het Oosten sinds vorige maand heet. Met de miljoenen van de provincie Overijssel in het vooruitzicht bevindt hij zich voorlopig in een riantere positie dan zijn collega Wiegel: tot 2016 zijn alle plannen van het orkest financieel gedekt.


Bijna acht jaar is Mannak directeur van het Nederlands Symfonieorkest. Al ver voor Halbe Zijlstra staatssecretaris werd van Cultuur, zette hij in op meer cultureel ondernemerschap. Resultaat: een groei van het aantal bezoekers, van 87 duizend naar 150 duizend per jaar. Ook artistiek sloeg het orkest, onder leiding van chef-dirigent Jan Willem de Vriend, een nieuwe weg in. Het specialiseerde zich als eerste regionale orkest in het spelen op historische instrumenten, althans: voor een deel van het repertoire. Ook werd het symfonische repertoire opgerekt - tot werk van hedendaagse, lokale componisten aan toe.


In 2010 beloonde de visitatiecommissie de inspanningen van het orkest met een dikke voldoende - het hoefde in de beoordeling alleen het Koninklijk Concertgebouw Orkest, het Rotterdams Filharmonisch Orkest en het Nederlands Philharmonisch Orkest (ex aequo) voor zich te dulden.


Maar vraag Mannak of hij, getuige de naamsverandering, de ambitie heeft van het Nederlands Symfonieorkest een nationaal in plaats van een regionaal orkest te maken, en hij reageert gestoken. 'Ik ben er trots op dat we op een toneel mogen opereren dat zich niet beperkt tot de provincie, maar onze basis is en blijft Overijssel. Wat niet betekent dat we niet willen groeien. Dat is zelfs de enige weg die we kunnen gaan willen we bestaansrecht houden.'


App

Met een klein ensemble spelen op crematies. In een poptempel optreden voor een jong publiek. Samenwerken met dj's en vj's en met de iPad naar de concertzaal: luisteren naar de Negende van Beethoven, terwijl je via een app wordt 'bijgepraat' over leven en drijfveren van de componist.


Het is een kleine greep uit de vele nieuwe initiatieven die door de orkesten worden bedacht om een nieuw publiek aan te boren. Harm Mannak: 'Uit onderzoek blijkt dat bijna 50 procent van de Nederlanders naar klassieke muziek luistert. Slechts 2 procent gaat naar klassieke concerten. Marketeers likken hun vingers af bij dit soort cijfers; het betekent dat we nog enorm kunnen groeien.'


Het vereist een omschakeling in denken van musici en programmeurs. Neem LoveSeat, een voorstelling van Het Gelders Orkest met muziek, dans en beeld, gespeeld in popzalen in Nijmegen en Arnhem. Op het programma: hedendaags klassiek, Wagner, Debussy. Na afloop zei een bezoeker: 'Ik kwam binnen tijdens Debussy, ik had zoiets nog nooit gehoord, ik vond het fantastisch, maar waarom speelden jullie daarna iets compleet anders?'


George Wiegel: 'Ik vond dat een buitengewoon leerzame opmerking. Uitgaanspubliek luistert veel emotioneler dan bezoekers van een klassiek concert, het wil in een sfeer worden gebracht, en die sfeer moet de hele avond hetzelfde blijven.'


Het bracht Wiegel op nog meer vragen: waarom begint een klassiek concert 's avonds altijd om 20.15? Waarom duren de meeste concerten tweeëneenhalf uur, met pauze? Waarom worden er in die tijd drie stukken van verschillende componisten gespeeld? 'Het zijn afspraken die we decennia geleden hebben gemaakt, en die vormbepalend zijn geworden voor een avondje uit in de klassieke muziek. Maar misschien werken die afspraken niet meer.'


Succesindex

Het zijn hun eigen woorden: 'Orkesten hebben te lang in een ivoren toren gezeten.' Gesprekspartners uit het bedrijfsleven, door het Gelders Orkest uitgenodigd om mee te denken over de toekomst, constateerden in 2008 zelfs 'een verbijsterend gebrek aan marktkennis'. George Wiegel: 'Simpel gezegd hadden we wel een antwoord op de vraag waarom mensen komen, maar niet waarom ze níet komen. Daar doen we nu dus onderzoek naar.'


Sinds kort werken ze in Arnhem met een succesindex, een softwareprogramma waarmee op basis van gegevens als stad, zaal, programma, dirigent en solist, bezoekersaantallen kunnen worden voorspeld. Opvallende conclusie: 'De dirigent is wel belangrijk, maar je moet wel héél beroemd zijn om de kaartverkoop omhoog te stuwen.'


Afgelopen jaar waren Beethovens Vioolconcert gespeeld door Simone Lamsma, en Liza Ferschtman in de serie Zigeunerdansen, beide met nagenoeg uitverkochte zalen, commercieel het meest succesvol. Wiegel: 'We hebben in Arnhem een heel traditioneel publiek. We kunnen zelf wel heel graag 'Amsterdams' willen programmeren, maar een Sjostakovitsj-serie verkoopt in Oost-Nederland gewoon niet goed. De gebroeders Jussen daarentegen brengen hier heel veel mensen op de been.'


Zal Het Gelders Orkest het publiek vaker gaan geven waar het om vraagt, in Overijssel kiezen ze ervoor onderscheidend te programmeren, maar bezoekers wél meer achtergrondinformatie geven. 'Je hoeft echt niet op de knieën voor je publiek,'zegt Harm Mannak, 'maar je moet wel uitleggen wat je aan het doen bent. Als je product wordt begrepen, wordt het beter gewaardeerd. In maart speelden we het Water Concert en het Paper Concert van de Chinese componist Tan Dun. Van tevoren had ik daar mijn twijfels over maar tot mijn stomme verbazing ging de verkoop meer dan uitstekend, en dat lag mede aan de publiciteit en de gratis inleiding die we voorafgaand aan het concert hebben gegeven.'


Nee, natuurlijk zijn ze er daarmee niet. Drie miljoen euro verdien je niet met alleen een betere programmering en meer marktonderzoek. Voor een optimale zaalbezetting moet er meer variatie komen in de ticketprijzen, net als in de vliegtuigbranche. Fondsenwervers moeten aan de slag om uit de markt van privaat geld tóch die paar ton of meer te halen - hoe groot de concurrentie met andere culturele instellingen ook wordt. Het Nederlands Symfonieorkest benoemde in de Raad van Toezicht alvast mensen met een nationaal profiel, om zo makkelijker in contact te komen met potentiële sponsors buiten Overijssel.


Military

Er wordt ook druk gewerkt aan zichtbaarheid van de orkesten in de provincie; maatschappelijk draagvlak is een vereiste in het nieuwe subsidiesysteem. Beide orkesten hebben een omvangrijk programma voor scholen, ze spelen op locaties in de stad of tijdens de Military in Boekelo. Mannak: 'Je merkt: daar wordt over gesproken, klassieke muziek tussen de paarden.' Regionale omroepen weten de orkesten ook te vinden, en bieden met programma's een kijkje achter de schermen van het orkest.


En snijden in het aantal musici? Zou dat niet meteen veel financiële armslag opleveren? 'Niet aan de orde, zeggen Mannak en Wiegel. 'Voor een symfonisch orkest heb je 85 man nodig. Ga je daar onder zitten, dan verdwijnt je klankkleur, je identiteit. We gaan wel onderzoeken of we orkestleden kunnen uitwisselen. Voor iedereen die nu het orkest verlaat, komt in ieder geval een freelancer in de plaats.'


Nog vier jaar. Dan moet blijken of Het Nederlands Symfonieorkest ook zonder het geld van de provincie overeind blijft. Zo niet, zegt Harm Mannak: 'Dan moeten we óf fuseren met Het Gelders Orkest, óf door als ensemble dat klein symfonisch werk speelt en kamermuziek. Ik ben ervan overtuigd dat we met alles wat we nu ondernemen, de korting van 40 procent die nu door de overheid wordt opgelegd zullen opvangen en een blijvende toekomst hebben.'


En Het Gelders Orkest? George Wiegel zwijgt nog even; de provincie is aan zet.


Extra:


Staatssecretaris Halbe Zijlstra van Cultuur kondigde in juni aan het aantal symfonische orkesten in Nederland terug te willen brengen van tien naar zeven. De regio's Noord, Oost, Zuid, en Den Haag-Rotterdam zouden door nog vier orkesten worden bediend. Het Limburgs Symfonie Orkest zou moeten fuseren met Het Brabants Orkest, Het Orkest van het Oosten met Het Gelders Orkest, en het Rotterdams Filharmonisch Orkest met het Residentie Orkest.


Dezelfde maand nog werd een motie van het CDA, om minder te bezuinigen op regionale orkesten, door de Tweede Kamer aangenomen. Om voor een bonus van 5 ton per orkest per jaar in aanmerking te komen moeten ze intensief gaan samenwerken.


Zo werken Het Gelders Orkest en het Nederlands Symfonieorkest plannen uit voor samenwerking op het gebied van educatie, het delen van medewerkers op kantoor, en wordt er gesproken over het uitwisselen van elkaars musici tegen lagere inhuurkosten. George Wiegel: 'Voorlopig kijken we vooral naar hoe we mensen en middelen efficiënter kunnen inzetten. Maar je kunt je ook afvragen of het slim is als beide orkesten hetzelfde symfonische aanbod op hetzelfde moment moeten bieden. Of we de programmering niet moeten afstemmen.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden