'In mijn nachtmerries over de stuwdammen huilt de rivier'

Brazilië wil de komende jaren meer dan tweemaal zoveel energie kunnen opwekken. Dat levert een wrange kosten-batenanalyse op. Kun je duizenden bewoners laten wijken voor de energie van miljoenen? In amazonedorp Dace Putwa laten ze het niet zomaar gebeuren.

Beeld Leonardo Wen

Met samengeknepen ogen tuurt Valto Dace (60) over de Tapajos-rivier. 'Ze zeggen dat ze deze rivier gaan gebruiken om energie op te wekken.' Het water kolkt over de rotspartijen, felgekleurde vogels scheren over het water. 'De blanken hebben het mis', aldus de Munduruku indiaan. 'Wij zijn een volk van krijgers. Die stuwdammen komen er niet.'

Dace is het opperhoofd van Dace Putwa, een Munduruku-dorpje diep in de Braziliaanse Amazone. De inwoners wonen in houten huisjes aan de oever van de Tapajos en leven van kleinschalige landbouw, visserij en de jacht. Het is half juli en Dace maakt zich grote zorgen. Twintig kilometer verder wil de regering een megastuwdam bouwen. De uitvoerders zijn hard bezig de vergunningen rond te krijgen.

Verdubbeling van dammen

De São Luiz Tapajos (SLT) stuwdam zou de op twee na grootste dam van Brazilië worden, met een hoogteverval van 35 meter, een stuwmeer van 722 vierkante kilometer en een capaciteit van 8,04 megawatt. Ruim 400 vierkante kilometer Amazonewoud zou in het stuwmeer verdwijnen. 'Ons hele dorp zou onder water komen te staan', vertelt Maria Madalena Karu (45), de vrouw van het opperhoofd.

De Amazone is in trek voor de bouw van stuwdammen. Verspreid over negen landen zijn er al 200 waterkrachtcentrales; nog eens 250 staan gepland of zijn in aanbouw. Alleen al in de rivierbekken van de Tapajos wil de Braziliaanse regering ruim 40 waterkrachtcentrales bouwen. Honderden kilometers verderop, eveneens in de Amazone, verrijst de megadam Belo Monte, met een capaciteit van 11,3 megawatt.

Karu heeft een grote hoeveelheid cassave meel gemalen en puft uit onder een afdak van palmbladeren. Naast haar zitten vrouwen die met het sap van de genipapovrucht zwarte patronen op elkaars huid schilderen. Karu spreekt gebrekkig Portugees en laat lange stiltes vallen. 'Ik heb nachtmerries over die dammen. Dan hoor ik de rivier en het bos huilen.'

Beeld Leonardo Wen

Groeiende energiebehoefte

De Braziliaanse regering hoopt met waterkrachtcentrales in de groeiende energiebehoefte te voorzien. Volgens de Bloomberg New Energy Outlook 2016 neemt het energiegebruik in Brazilië jaarlijks met gemiddeld 2 procent toe. Om aan de vraag te kunnen voldoen, moet in 2040 ruim 400 gigawatt aan energie worden opgewekt. Een flinke toename van de 149 GW die het Zuid-Amerikaanse land nu produceert.

'Brazilië is een land in ontwikkeling, met grootse afmetingen. We hebben steeds meer energie nodig', aldus een woordvoerder van het ministerie van Energie en Mijnbouw. Nu al haalt Brazilië tweederde van zijn energie uit waterkrachtcentrales. 'Ons landschap is zeer geschikt voor het opwekken van energie uit waterkracht, en het is de goedkoopste optie. Stuwdammen zijn belangrijk voor de groei van ons land.'

Beeld Leonardo Wen

Goud, diamanten en soja

Ze zijn ook nodig om de bedrijven die in de Amazone actief zijn van energie te voorzien. De komst van stuwdammen faciliteert bovendien de komst van nieuwe bedrijven, omdat voor de bouw nieuwe wegen worden aangelegd. De Amazone zit vol goud, diamanten en andere mineralen; mijnbouwbedrijven staan te trappelen die uit de grond te halen. Sojaproducenten en veeboeren hebben behoefte aan land en kijken watertandend naar het ongerepte bos. Het zijn grote sectoren voor de Braziliaanse economie, die momenteel in een diepe crisis verkeert.

Voor José Goldemberg, hoogleraar en energie expert van de Universiteit van São Paulo, is het een kwestie van kosten en baten afwegen: 'Misschien moeten 50 duizend indianen wijken, dat is vervelend voor ze. Maar de centrales leveren miljoenen Brazilianen energie. Ze dienen de ontwikkeling van het land, dat weegt zwaarder.'

Goldembergs kantoor ligt op 3.000 kilometer van Dace Putwa, waar het opperhoofd en zijn vrouw meewarig het hoofd schudden bij het horen van de kosten-batenanalyse. 'Het bos is de mens', aldus Dace die zich beklaagt over de 'totale onwetendheid' van de hoogleraar. 'De rivieren zijn de armen en benen, de vertakkingen zijn de aderen, het water is ons bloed.' Zijn vrouw knikt instemmend. 'Als die dammen er komen, gaat alles dood.'

Beeld Leonardo Wen

Bijzonder ecosysteem

De Munduruku spreken dan niet de taal van academici, ze krijgen wel bijval van biologen. 'De belangrijkste slachtoffers van stuwdammen zijn vissen en vogels. Niet alleen rondom de dam maar in de hele rivier', vertelt bioloog Alexander Lees van de Cornell Universiteit. 'Veranderingen in een ecosysteem leiden tot een kettingreactie, dus ook het voortbestaan van dieren dieper in het bos loopt gevaar.' De bioloog doet al jarenlang onderzoek naar de gevolgen van stuwdammen in de Amazone.

Hoewel al 750 duizend vierkante kilometer is gekapt, is het Amazonewoud nog altijd het grootste tropische bos ter wereld, met 20 procent van de wereldwijde zoetwatervoorraad. Bijna een kwart van alle bekende dier- en plantensoorten leven er. Volgens Lees zijn de indirecte gevolgen van stuwdammen het schadelijkst. 'Mijnbouw, landbouw en veeteelt leiden tot vervuiling, verlies van biodiversiteit en honderden vierkante kilometers extra ontbossing.'

Beeld Leonardo Wen

Tropische boskap

Vlak voor de zon opkomt, verstomt het nachtelijke concert van padden en krekels om plaats te maken voor vogelgezang. 'Ruik je dat?' Luis Akay (12) stopt met lopen, snuift diep en luistert ingespannen. Een aap krijst, muggen zoemen, Akay zet een pijl op zijn boog. 'Dat is de geur van urine van een wild zwijn. Hij is hier vlakbij.' Hij is op jacht met zijn vrienden Nélison Saw (16) en Willemberg Cardozo (20). Ze hopen een aap te schieten, maar een zwijn of vogel is ook goed. Zo sluipen ze door het dichtbegroeide regenwoud, gespitst op elk geluid. 'Het is niet makkelijk om iets te vangen', zegt Saw terwijl hij met een kapmes lianen weghakt om de weg vrij te maken.

Saw wil enkele jaren naar de middelbare school in de stad, om daarna weer terug te keren naar zijn dorp. 'In de stad is het gevaarlijk. Wij horen daar niet thuis.' Als de stuwdam ter sprake komt, verdwijnt de lach van zijn gezicht. 'Dit is ons land', zegt hij grimmig. 'Ze hebben het recht niet hier te bouwen.'

Beeld Leonardo Wen

Greenpeace

In hun strijd hebben de Munduruku's een bondgenoot in Greenpeace. De milieuorganisatie is niet per definitie tegen stuwdammen, maar wel als die worden gebouwd in kwetsbare gebieden als de Amazone. 'De tropische boskap is verantwoordelijk voor 14 tot 20 procent van de huidige broeikasuitstoot', zegt Paulo Adario, campagneleider bossen van Greenpeace. 'Dat is meer dan de uitstoot van alle auto's en vrachtwagens bij elkaar. Het voorkomen van ontbossing is de beste en goedkoopste manier om klimaatverandering tegen te gaan.'

In een piepklein watervliegtuig cirkelen we over het woud. Tussen het zich eindeloos uitstrekkende groen zijn grote kale plekken. Bomen moesten wijken voor sojaplantages, koeienvelden en illegale mijnbouw. Ook de gebieden die door de regering zijn aangewezen als beschermd natuurgebied, blijken ernstig aangetast. 'Er is te weinig controle', schreeuwt Adario boven de ronkende motoren uit. 'En controleurs laten zich omkopen.'

Als we over erkend inheems grondgebied vliegen, zijn geen kale plekken meer te bekennen. 'Inheemse volkeren zijn de beste beschermers van het regenwoud', aldus Adario. 'Zij verjagen illegale houthakkers en goudzoekers van hun grondgebied. De indianen gebruiken het bos voor hun levensonderhoud, maar doen dat op duurzame wijze.'

Beeld de Volkskrant (Bron: Greenpeace)

Weerstand loont

De Munduruku's uit Dace Putwa en omliggende dorpen proberen sinds 2001 om het gebied als inheems territorium erkend te krijgen door de regering. Ze krijgen daarbij nu hulp van Greenpeace. De Braziliaanse grondwet biedt speciale bescherming aan inheemse gebieden, met een grote mate van zelfbeschikking voor de inwoners. Maar die status bemachtigen is een moeizaam proces vol bureaucratische en politieke hobbels. Als het hen lukt, zouden ze de komst van dammen op legale wijze kunnen tegenhouden.

De strijd werpt zijn vruchten af. Donderdag besloot de Braziliaanse milieu-autoriteit Ibama geen vergunning te verlenen aan de SLT-dam. De milieustudie vertoonde gebreken, aldus het oordeel van Ibama. Ook de weerstand van de Munduruku's was reden om geen vergunning te verstrekken. Met dit besluit is de bouw voorlopig van de baan. 'De eerste veldslag is gewonnen', laten de indianen weten. 'Nu gaan we vechten tegen de andere dammen in onze rivier.' De Munduruku staan bekend als een krijgersvolk. In de koloniale tijd werden ze gevreesd omdat ze de hoofden van hun vijanden als trofeeën op stokken spietsten. 'Dat doen we tegenwoordig niet meer', zegt opperhoofd Dace grinnikend. 'Maar als het nodig is kunnen we een heel leger optrommelen.'

Spirituele waarde

In maart 2013 kwam het al tot een botsing toen een groep biologen onderzoek kwam doen naar de milieugevolgen van de SLT-dam. Honderden indianen beschilderden hun huid met zwarte oorlogspatronen en voeren met pijl en boog naar de ongewenste indringers. De biologen sloegen hals over kop op de vlucht. 'We zijn met veel en we zijn niet bang', aldus Dace.

Want de 12 tot 15 duizend Munduruku zijn unaniem tegen de komst van stuwdammen. Niet alleen omdat ze voor hun levensonderhoud afhankelijk zijn van de rivier en het regenwoud, ook omdat de natuur grote spirituele waarde heeft. 'In de watervallen wonen onze geesten', zegt Dace's echtgenote Karu. 'Als ze dammen bouwen en de rotsen opblazen, hebben onze doden geen plek meer om naartoe te gaan.'

Stuwdammen leveren niet altijd schone stroom

Waterkracht is een aantrekkelijke manier om energie op te wekken. Het is goedkoper dan de meeste andere hernieuwbare energiebronnen en betrouwbaarder dan wind- of zonne-energie. Maar stuwdammen leveren niet per definitie schone energie.

De schadelijkheid hangt af van de grootte, de locatie en de omgeving van de dam. Hoe hoger stroomopwaarts, hoe meer de rivier en de biodiversiteit worden aangetast. Stuwmeren in natuurgebieden leiden tot ontbossing, een belangrijke oorzaak van klimaatverandering. Bovendien worden de bomen lang niet altijd verwijderd voor de boel onder water komt te staan. De wegrottende bossen veroorzaken methaan uitstoot, een broeikasgas twintig keer schadelijker dan CO2.

Het is daarbij onzeker wat de dammen op de lange termijn opleveren. Vanwege klimaatverandering en fenomenen als el niño kampt Brazilië vaker met droogte, en bestaande dammen produceren nu al onder hun capaciteit.

De stuwdammen leveren wel kortetermijnwinst op. Volgens aanklagers in een omvangrijk corruptieschandaal ging de bouw van de omstreden megadam Belo Monte gepaard met corruptie. De drie bouwbedrijven die de aanbesteding wonnen, deden in ruil elk een illegale donatie van 20 miljoen euro aan de verkiezingscampagnes van Arbeiderspartij PT en toenmalig coalitiepartner PMDB.

De ontwikkeling van schonere alternatieven staat in Brazilië nog in de kinderschoenen. Slechts vierduizend Brazilianen hebben zonnepanelen op hun huis of bedrijf geïnstalleerd. 'Brazilianen hebben weinig spaargeld en rentetarieven voor consumenten zijn tussen de 8 en 11 procent', aldus Lilian Alves, Latijns-Amerika deskundige van Bloomberg Energy Outlook. 'Met de hoge importtarieven en de sterk gedaalde koers van de reaal zijn zonnepanelen voor de meeste Brazilianen onbetaalbaar. Het ontbreekt aan stimuleringsmaatregelen van de overheid.'

Alves verwacht de komende vijf jaar wel een toename van grootschalige zonne-energie projecten. 'Technologiekosten gaan nu hard omlaag.' Brazilië heeft gemiddeld 3.000 zonuren per jaar, dat maakt het een zeer geschikt land voor zonne-energie. 'Het is een nieuwe markt', aldus Alves. 'Pas sinds 2014 geeft de regering aanbestedingen uit voor investeringen in zonne-energie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden