Analyse

In meer dan één opzicht verkiezingen van de angst

Het succes van acht jaar Obama staat vandaag op het spel. Wat houdt hij van zijn beleid overeind als de Democraten veel terrein prijsgeven?

Barack Obama Beeld ap

De naam Barack Obama staat dinsdag bij de verkiezingen in Amerika op geen enkel stembiljet. Toch kijkt iedereen naar wat de uitslag betekent voor de president. Officieel kan hij niet weggestemd worden, in de praktijk wel. Als de Republikeinen de controle krijgen over het hele Congres, dreigt hij de kluizenaar van het Witte Huis te worden. Hij scharrelt er nog door de vertrekken, maar doet hij er nog toe?

Nu zijn tussentijdse Congresverkiezingen nooit een pretje voor een zittende president. Het is het afrekenmoment voor de chagrijnige kiezer. De afgelopen honderd jaar verloor de partij die in het Witte Huis zat gemiddeld 29 zetels.

Verliezen hoort er dus een beetje bij, maar Obama en de Democraten denken er echt niet zo over. Ze zien geen enkele reden laconiek te doen over de uitslag vanavond. Ze sturen ronduit alarmerende e-mails aan hun aanhang, onder het kopje: 'Het verliezen van de Senaat is angstaanjagend, zeer angstaanjagend'. Sympathisanten die nog niet hebben gestort voor de campagne krijgen streng te horen: 'Je hebt nog niks gedaan. Aantal bijdragen: 0. De nachtmerrie mag geen realiteit worden: doneer.'

Dat Obama en zijn partij zo bang zijn hun meerderheid in de Senaat te verliezen, komt omdat dan beide kamers van het Congres in handen van de Republikeinen komen. Die waren al sinds eind 2010 de grootste in het Huis van Afgevaardigden. Met de Senaat erbij wordt hun hindermacht totaal. Het vergroot de politieke stagnatie alleen maar, is de vrees.

Dat zou zuur zijn voor Obama. Hij wil de geschiedenis ingaan als 'transformative president'. Niet een president die op het huis past, maar een president die het huis verbouwt. Een Ronald Reagan, geen Gerald Ford.

Beloften

Met Obamacare, de hervorming van de gezondheidszorg, heeft hij zijn beloften deels ingelost. Maar een van zijn grote voornemens was ook te komen tot een nieuw immigratiesysteem. Daar is tot nu toe niets van terechtgekomen, tot verdriet van de Spaanstalige kiezers die zo belangrijk waren voor zijn herverkiezing in 2012.

Een Republikeinse overwinning in de senaatsverkiezingen zal het verwezenlijken van nog openstaande ambitieuze plannen er niet gemakkelijker op maken. Obama kan er ook toe besluiten eenzijdig een immigratiehervorming af te kondigen, bij presidentieel decreet. Het Witte Huis heeft al gezinspeeld op de mogelijkheid dat hij het snel na deze verkiezingen gemakkelijker zal maken voor de elf miljoen illegalen een wettige verblijfstatus te krijgen. Maar het probleem van zulke decreten is dat zij, in tegenstelling tot door het Congres goedgekeurde wetten, met een pennenstreek ongedaan kunnen worden gemaakt door een opvolger.

Er zijn meer bedreigingen voor Obama. Een vijandig Congres belet niet alleen nieuwe plannen, het kan ook proberen reeds aanvaarde hervormingen terug te draaien of in te perken: de rollback. In een ontmoeting met geldschieters heeft de Republikein senator Mitch McConnell al de mogelijkheid genoemd dat een Republikeinse Senaat het begrotingsproces inzet om delen van Obamacare te ontmantelen. Intrekking van de hele wet wordt onwaarschijnlijk geacht, maar deels uitkleden kan wel.

Presidentsverkiezingen in 2016

McConnell is niet zomaar iemand - vooropgesteld dat hij in Kentucky wordt herkozen, is hij voorbestemd de nieuwe leider van de Senaat te worden, als de Republikeinse partij daar de grootste wordt. Zijn uitlatingen klinken onheilspellend voor de Democraten en verklaart hun nachtmerriemails. Het lukt de zorgwet maar niet om zich te verzekeren van een veilige plek in de annalen. Elke millimeter vooruitgang op dit terrein moet bevochten worden.

Er is overigens ook een andere kijk mogelijk op de laatste twee jaar van Obama. Eentje in het teken van compromis in plaats van confrontatie. Een theorie wil dat als de Republikeinen eenmaal de baas zijn in het Congres, zij medeverantwoordelijk worden voor het landsbestuur. Zij zouden het zich dan niet meer kunnen veroorloven pure obstructie te plegen, omdat zij daarop worden afgerekend bij de presidentsverkiezingen in 2016.

Het zou kunnen. Maar zulke argumenten werden ook gehanteerd na de Republikeinse overname van het Huis in 2010. Die zou hen inschikkelijker en pragmatischer maken, maar het gebeurde allerminst: herhaaldelijk danste het land op het randje van een bankroet omdat Republikeinen en Democraten geen millimeter aan elkaar wilden toegeven.

Al met al gedijen optimistische analyses niet best in het huidige klimaat in Amerika. In meer dan één opzicht zijn dit verkiezingen van de angst. Veel kiezers voelen zich niet veilig en zeker: ze merken nog niks van economisch herstel en geloven dat hun leiders geen greep hebben op bedreigingen als ebola, IS, Poetin en ongecontroleerde immigratie. Mogelijk kan daaraan na vandaag de vrees voor een verlamd presidentschap en politiek bestel worden toegevoegd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden