Analyse

In kwestie-Van Lienden is er voor het ministerie van VWS geen makkelijke uitweg

De Tweede Kamer wil alles weten over de deal van 100,8 miljoen euro met mediapersoonlijkheid Sywert van Lienden. Grote vraag: waarom kreeg zijn bedrijfje van enkele dagen oud een mega-order van 40 miljoen mondkapjes? Makkelijke antwoorden lijken er niet te zijn.

Minister Martin van Rijn voor Medische Zorg, tweede van links, in juni vorig jaar op een presentatie in een distributiecentrum van het Landelijk Consortium Hulpmiddelen (LCH). Beeld Robin van Lonkhuijsen /  ANP
Minister Martin van Rijn voor Medische Zorg, tweede van links, in juni vorig jaar op een presentatie in een distributiecentrum van het Landelijk Consortium Hulpmiddelen (LCH).Beeld Robin van Lonkhuijsen / ANP

Bij het ministerie van VWS zullen ze niet vrolijk zijn geworden van de vragen die vier partijen (D66, PvdA, ChristenUnie en JA21) de afgelopen dagen hebben ingediend over de kwestie-Sywert van Lienden. De Kamer wil alles boven tafel krijgen over de mondkapjesdeal: de contracten, de offertes, de interne communicatie. In het kader van de nieuwe, open bestuurscultuur zal het ministerie van VWS de stukken moeilijk kunnen weigeren.

De Kamer vraagt onder andere om het goedkopere nonprofit-aanbod dat Van Lienden aanvankelijk deed bij het ministerie van VWS. Daarin werden FFP2-mondkapjes aangeboden voor 2,20 euro per stuk. Niet veel later sloot Van Lienden via zijn eigen bedrijf, Relief Goods Alliance, een overeenkomst voor de levering van 40 miljoen mondkapjes, de ene helft voor 2,26 euro per stuk, de andere voor 2,78 euro. De ex-ambtenaar kreeg niet alleen een veel hogere prijs, de overheid nam ook nog het transport uit China voor haar rekening.

Als de Kamer het stuk te zien krijgt, zal één naam al snel opvallen: Constantijn van Oranje. Het lid van het Koninklijk Huis wordt opgevoerd als ‘adviseur’ van de Hulptroepen Alliantie. Hij staat in een rijtje met topmensen uit het bedrijfsleven als Pieter Zwart (ceo van CoolBlue) en Jos de Blok (oprichter Buurtzorg).

Ministeriële verantwoordelijkheid

Prins Constantijn valt onder de ministeriële verantwoordelijkheid van premier Mark Rutte, maar die blijkt niet op de hoogte te zijn van de koninklijke bemoeienissen met de Hulptroepen Alliantie. Volgens de Rijksvoorlichtingsdienst was dat ook niet nodig; Constantijn zou ten onrechte zijn opgevoerd als adviseur. De prins zou alleen tips hebben doorgegeven. ‘Hij is op geen enkele manier verbonden geweest aan de stichting.’

Het lijstje met imposante partners waarmee Van Lienden schermde in zijn contacten met de overheid speelt wel een rol in de hoofdvraag die het ministerie moet beantwoorden: waarom kreeg nou juist Van Lienden een lucratieve mega-order?

Dat zullen veel aanbieders die zich destijds tevergeefs meldden bij het Landelijk Consortium Hulpmidddelen (LCH), de inkooporganisatie van het ministerie van VWS, ook willen weten. De concurrentie was in die periode moordend: in totaal kwamen er 23 duizend aanbiedingen per mail binnen bij het LCH. Zo’n 7.000 mails waren niet serieus, van de rest werd 80 tot 90 procent afgewezen omdat de aangeboden spullen ‘niet beschikten over het juist certificaat’. Bronnen binnen het LCH stellen er ook gedoe was over certificaten van Van Lienden, iets wat hij zelf bevestigt, maar dat bleek uiteindelijk geen belemmering,

Een voor de hand liggende verklaring voor de keuze om met het bedrijfje van Van Lienden in zee te gaan, is dat het ministerie van VWS in de veronderstelling leefde dat de ex-ambtenaar namens de non profitstichting Hulptroepen opereerde. Een mediagenieke vrijwilligersclub met gerenommeerde partners, inclusief een lid van het Koninklijk Huis, die er al in is geslaagd om mondkapjes naar Nederland te halen. Zo’n initiatief kan aanspraak maken op een grote order.

Handelsregister

Als het zo is gegaan, heeft het ministerie van VWS nog steeds veel uit te leggen. Het bedrijfje waar Van Lienden de order mee uitvoert, staat volledig los van de Hulptroepen Alliantie. De winst gaat volledig naar de CDA’er en zijn twee compagnons. Dat had het ministerie of LCH binnen een minuut kunnen checken via het handelsregister, iets wat geen overbodige luxe lijkt bij een order van ruim 100 miljoen euro.

Het ministerie van VWS wekt vooralsnog niet de indruk dat het zich misleid voelt door Van Lienden. Een woordvoerder benadrukt dat de ondernemer nooit op het matje is geroepen. Volgens Van Lienden is daar ook geen reden toe: iedereen wist volgens hem dat hij zijn eigen bedrijfje inzette voor de deal.

In dat geval moet het ministerie uitleggen waarom Relief Goods Alliance werd uitverkoren. Er lijken weinig logische redenen om een net opgericht bedrijfje tot prefered supplier uit te roepen, zeker omdat de prominente partners er niets mee van doen hadden. KLM, CoolBlue en Flexport zeggen nooit iets te hebben geweten van Van Liendens eigen bedrijfje. De RVD laat dat voor prins Constantijn in het midden.

Als het ministerie toch goede redenen had om voor het nieuwe bv’tje te kiezen dring zich wel de vraag op waarom het departement er niet op aangedrongen heeft dat Van Lienden transparant zou zijn over zijn commerciële belangen. Nu kon hij zich bij het grote publiek ongestoord blijven presenteren als een weldoener die het allemaal ‘om niet’ deed.

Tientallen kritische vragen

Zo liggen er tientallen kritische vragen op het bureau van Tamara van Ark, de VVD-minister voor Medische Zaken. Volgens Jos de Blok van Buurtzorg ligt er nu te veel aandacht op de fouten van Van Lienden en te weinig op de rol van de overheid.

Dat er veel betaald is voor maskers staat voor De Blok wel vast. Zelf kocht hij naar eigen zeggen bij Hulptroepen maskers in voor een prijs ‘ergens tussen de 1,25 en 1,50 euro’ per stuk, op nonprofit-basis. Hij weet niet of dat dezelfde mondkapjes waren als die de overheid in kocht. ‘Het is idioot om het dubbele te betalen. Het ministerie moet uitleggen waarom dat gebeurd is. Zij zijn verantwoordelijk.’

Het departement heeft drie weken de tijd om de Kamervragen te beantwoorden. Alleen maar verwijzen naar de hectiek van het moment zal waarschijnlijk niet genoeg zijn.

Podcast De kamer van Klok

Werd Sywert van Lienden gedwongen om miljonair te worden met zijn mondkapjesdeal? En hoe vordert de formatie? Rutte krijgt in ieder geval weer praatjes. Luister de podcast De kamer van Klok, waarin u elke vrijdag wordt bijgepraat over de politieke week. Met columnist Sheila Sitalsing, hoofdredacteur Pieter Klok, presentator Gijs Groenteman en betrokken politiek redacteuren.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden