In Kairouan waakt de middenklasse

In de oude heilige Tunesische stad botsen salafisten en feministen met elkaar. 'Ook dat is democratie.'

KAIROUAN - Als op een kruispunt van karavaanroutes, zo ontmoeten het ene en het andere Tunesië elkaar in Kairouan, de stad wier naam 'karavaan' betekent. Feminisme en de conservatieve islam komen hier samen, in deze oude heilige stad, en dat doen ze op z'n Tunesisch: veel grote woorden, maar uiteindelijk tamelijk gemoedelijk.


De witte grafzerken van de eeuwenoude begraafplaats, net buiten de stadsmuur, staan er in de zon hun tijd te verbeiden, als versteende vogelhuisjes. Op deze gewijde plek gooide de 19-jarige feministe Amina Sboui op 19 mei haar kont tegen de krib.


Haar protest tegen het aangekondigde congres van de salafistische organisatie Ansar al-Sharia, dat in de Grote Moskee van de stad zou plaatsvinden, werd een rel met internationale uitstraling. Eigenlijk deed ze niet meer dan op het 40 centimeter lage muurtje van de begraafplaats het woord 'Femen' spuiten, de naam van de Oekraïense feministische actiegroep die topless opereert.


Zo ver ging Amina niet, maar haar faam was haar vooruit gesneld. Eerder dit jaar had de rebelse Tunesische, aanhanger van Femen, in een filmpje op Youtube wél haar borsten ontbloot, de tekst 'Mijn lichaam is van mij' erop geverfd. Ze werd bedreigd en trok zich tijdelijk terug in Frankrijk. Maar al spoedig vertoonde ze zich weer in haar geboorteplaats Kairouan, met haar korte geblondeerde koppie.


Lang duurde het niet. Afgesnauwd door boze mannen werd ze naar een politiebusje geleid. Sindsdien zit ze in voorarrest wegens 'ontheiliging van een begraafplaats' en 'schending van de openbare zeden'. Overigens werd ook het congres van Ansar al-Sharia door de autoriteiten verboden.


Niet alleen de botsing zelf - tussen liberalisme en obscurantisme - had voor Tunesië een symbolische lading, ook de plaats van handeling. Kairouan is de vierde heilige stad van de islam, na Mekka, Medina en Jeruzalem.


Alleen al de wirwar van de medina telt veertig moskeeën, beweert tapijtverkoper Maher, die in Avenue 7 Novembre op een volgende buslading toeristen zit te hopen. De indrukwekkende Grote Moskee zal op hun programma staan, de Moskee van de Drie Deuren, nog even kijke-kijke-niet-kope in de souk en hup, terug naar de kust - aldus de mopperende winkeliers. Paul Klee ontdekte hier in 1914 het licht en maakte er zijn eerste abstracte werk, In de stijl van Kairouan.


Maar deze parel van de reisgidsen is ook gewoon deel van het Tunesië van vandaag de dag. In december 2010 leverde Kairouan zijn bijdrage aan de volksopstand tegen dictator Ben Ali. Twee weken lang werd er dagelijks gedemonstreerd. Traangas hulde de gordel rond de historische binnenstad in mist.


'Vooral hier speelde het zich af, rond Rue Habin Thameur', wijst Messaoud Romdhani, inwoner van Kairouan en landelijk vicevoorzitter van de Liga voor de Mensenrechten. Nu zitten er mannen zwijgend de dag door te spreken op de terrassen van tenten als Café Nuits de l'Orient en Salon de Thé Royale Opéra. 'Elke dag sprak ik de betogers toe', zegt hij.


Romdhani is een exponent van een van de belangrijkste fenomenen in het post-revolutionaire Tunesië: de civil society, het maatschappelijk middenveld. De salafisten maken kabaal, de gematigde islamisten van regeringspartij Nahda wonnen de verkiezingen, maar de zelforganiserende middenklasse bewaakt de democratische schatten van de omwenteling.


Anissa Saïdi (46) is er ook zo een - feministe, vakbondskader, politiek dier. Ze staat in het regiokantoor van de vrouwenorganisaties ATFD (Femmes Démocrates), waarvan ze nationaal bestuurslid is. Het raam biedt zicht op het stadscentrum van Kairouan, de Nouvelle Ville.


Kijk, wijst ze, het gebouw van de vakbond UGTT. Daar rechts, de Liga voor de Mensenrechten. En verderop, de ontwikkelingsclub FTDES. Van al die progressieve organisaties is de docente filosofie actief lid, net als van de linkse partij Al Massar. Vroeger alles half-clandestien, nu in het volle daglicht.


Dat is het voordeel van een stad van handzaam formaat, 150 duizend inwoners groot. Men kent elkaar in Kairouan en alles is dichtbij. 'Een stad van tegenstellingen', volgens Saïdi. 'Er zijn islamisten, maar ook intellectuelen, kunstenaars en actieve jongeren.' Tunesië in het klein, zou je kunnen zeggen.


Landelijk gezien is Nahda hun grote tegenstander, maar hier in Kairouan hebben ze vooral te stellen met salafisten. Een stuk of vijftig knapen en gesluierde meiden verstoorden al eens een bijeenkomst van de Femmes Démocrates. Bij een confrontatie met linkse jongeren, onder wie haar tienerzoons, vielen klappen en sinds kort schijnen salafistische brigades in de volksbuurten van de stad bewoners aan te sporen zich vromer te gedragen.


Persoonlijk heeft Saïdi, ondanks haar voorhoederol, nooit last gehad van de salafisten. 'Welnee, ze hebben eerbied voor me. Ik ken de meesten wel: oud-leerlingen van me, van de middelbare school.'


En dan begint ze zowaar liefdevol te spreken over die vermaledijde baardjongens. Zij zijn net zo goed 'slachtoffers van Ben Ali', misvormd door de dictatuur en desperaat door het gebrek aan banen. 'We zijn wanhopig', zeiden ze op school letterlijk tegen hun docente.


'Wil je ze ontmoeten? Nou, dat kan toch? Dan gaan we er even heen.' In een mum van tijd zijn we bij een telefoonwinkel tegenover de middelbare school, verzamelpunt van salafistische jeugd. Ook winkelier Jaiet Hadili (36) is een goede bekende, zijn lange donkere baard ten spijt. Met haar strooien hoed en rode topje stapt Saïdi goedlachs naar binnen. Geen probleem kennelijk voor Hadili, wiens godsdienstige doctrine de nikab en een rigoureuze scheiding der seksen voorschrijft.


In de vitrine van de aangrenzende winkel, La Belle prêt-à-porter pour Homme Femme (!), staan langbenige etalagepoppen met uitdagende rode zomerjurkjes. Hadili haalt de schouders op. 'Als de mensen zoiets willen kopen, gaan ze hun gang maar.'


Wat niet betekent dat in zijn gedroomde Tunesië blote etalagepoppen bestaan. In dat Tunesië leeft iedereen naar het voorbeeld van de profeet. 'Als de islam de macht heeft, zal er geen alcohol meer zijn, geen rente, geen muziek, geen homo's, geen prostituees.'


Dan zien we in de hoek van de winkel een verzameling parfumflessen staan. Wat nu? Een van de etiketten, merk Paradise, toont een vrouw op het strand in bikini. Hadili grijnst betrapt. 'Dat had ik niet gezien', zegt hij, de fles prudent omdraaiend.


'Een salafi light', constateert Anissa Saïdi naderhand. Met sommige radicale moslims is het kwaaier kersen eten. Daar weten haar zoons en hun vrienden alles van. Hun politieke manifestaties werden verstoord door salafisten die 'eeuwenoude leuzen' riepen, zegt Zohra ben Khoud, een van de vrienden. Nogal wat salafisten zijn 'diefjes en tuig', zegt ze.


Zohra is een nagel aan de doodskist van het extremisme. Pas 18, maar wie haar hoort praten, kan zich voorstellen dat hier de toekomstige minister-president van Tunesië staat. Slim, politiek scherp, begaafd van tong. De lokale afdeling van de feministische ATFD moest indertijd de huisregels aanpassen, opdat Zohra op haar 14de lid kon worden. In een halve cirkel staan de jongens om haar heen te luisteren, op de hoek van Rue Om Mallel.


In haar woorden klinkt de geëxalteerdheid door die het politiek debat in Tunesië in zijn greep heeft. 'De vrijheid is echt in gevaar', nu rappers voor de rechter komen en mensen als Amina Sboui worden opgepakt. In plaats van over de idealen van de revolutie, gaat het debat over onzin als polygamie en sharia.


Ze wijst de vriendenkring rond. 'Hij is werkloos, hij ook, hij ook, hij studeert, hij studeert, hij is werkloos.'


Dát is de realiteit van Tunesië, juli 2013. 'De revolutie ging over vrijheid, waardigheid en werk', zegt Zohra. 'In plaats daarvan gaat alle aandacht nu uit naar de gewelddadige salafisten. Maar veel andere salafisten zijn echt niet zo gevaarlijk. Ook zij hebben het recht zich te uiten. Dat is democratie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden