Reportage Filmindustrie Jakoetië

In Jakoetië zweven de geesten boven de filmset

Jakoetië Rusland. Filmregisseur Lyubov Borisova (links) en acteur Stepan Petrov (rechts) voor een advertentie van de film waar ze in spelen: The Sun Above Me Never Sets. Beeld Yuri Kozyrev/Noor

Films uit Jakoetië, een republiek in Siberië, bestormen met veel succes de internationale festivals. Doordrenkt met geesten en mysterie zijn ze van een betoverende schoonheid. Wie denkt dat dit fantasieën zijn, kan een filmset in Jakoetië beter mijden.

Nerveus scheurt de Siberische filmproducer Semjon Sjisjigin naar de set. Het is de laatste draaidag en vier crewleden zijn een ravijn ingereden, onder wie een actrice. Dit is precies waar sjamanisten voor gewaarschuwd hadden toen Sjisjigin begon aan een thriller over de geestenwereld.

Met nog drie scènes te gaan hangt zijn hele speelfilm nu aan een zijden draadje. Niet wegens gewonde crewleden: die zijn ongedeerd. Nee, Sjisjigin vreest dat zijn filmploeg het ongeluk ziet als een waarschuwing van een geest uit de Siberische grond. ‘Er hoeft maar iets mysterieus te gebeuren en onze filmmakers durven niet verder’, zegt hij geïrriteerd en hij richt zijn aandacht weer op de steile modderwegen die volgens hem de logische verklaring zijn van het ongeluk.

Bezoekers van de Lena bioscoop bekijken de film: The Sun Above Me Never Sets, een nieuwe lokale film over de lege noordelijke delen van Jakoetië. Beeld Yuri Kozyrev/Noor

Het sjamanisme speelt een belangrijke rol in een afgelegen filmindustrie die wereldwijd festivals bestormt. Een film uit Jakoetië, een republiek in Siberië, sloot vorig jaar het festival van Berlijn af. Een andere Jakoetische film vertegenwoordigde Rusland voor het eerst bij de Golden Globes. Van alle Russische films die buiten Moskou en Sint Petersburg gemaakt worden, komt de helft uit Jakoetië, een republiek vijf keer groter dan Frankrijk maar met slechts een miljoen inwoners. Het thema dat wereldwijd de nieuwsgierigheid wekt: het geloof van de Jakoeten in sjamanen.

Producer Sjisjigin droomt al van gouden bergen. Alleen moeten zijn filmmakers dan niet telkens projecten afbreken, moppert hij. ‘Als de opnames niet lekker lopen en de oma van de regisseur is toevallig ook ziek, dan zegt zo’n regisseur tegen mij: de film heeft een slecht effect op de gezondheid van mijn oma, ik stop ermee. Iedereen begrijpt dat dan. Maar ik vind dat niet professioneel. Ik kijk met een zakelijke blik.’

Ongerust nadert hij de set: een dorpje dat alleen bereikbaar is per houten vlot. Het vlot is net groot genoeg voor een auto, maar regelmatig kiepert er toch eentje de Amga-rivier in, zal de burgemeester van Tsjakyr (‘600 mensen, 1.000 koeien’) later vertellen. Te gammel vlot, zegt de een dan. Werk van een geest, zegt de ander.

Zombie-invasie

Op de oever staat de Quentin Tarantino van Jakoetië in een tanktop. ‘We gaan door’, zegt Stepan Boernasjev, regisseur van de wildste films van Jakoetië. ‘Nog even wachten tot het licht goed is.’

Voor Vervloekte aarde moet het donker zijn. In de film wordt een gezin geteisterd door een sjamaan die drie eeuwen geleden overleden is. Bij zijn dood eiste de sjamaan iedere honderd jaar een herbegraving. Maar de derde herbegraving heeft nooit plaatsgevonden wegens de komst van de antireligieuze Sovjet-Unie naar Jakoetië. Nu moet het gezin de sjamaan zien te kalmeren, onder meer door mensen en dieren te offeren.

In Jakoetië kun je in de zomer lang wachten tot het donker is. En als de zon dan eindelijk even onder is, zijn er nog de muggenwolken die de opnames kunnen verstoren. In de winters is er juist weer een gebrek aan licht. En aan warmte: de gemiddelde temperatuur in januari is -41 graden Celsius.

Kleine budgetten maken het er niet makkelijker op. Voor zijn vorige film, over een zombie-invasie veroorzaakt door een virus dat vrijgekomen is uit dooiende permafrost, had Boernasjev slechts 45 duizend euro. Geld voor special effects is er nauwelijks. Sommige acteurs komen van het theater in de provinciehoofdstad, maar de meesten zijn amateurs.

‘Als ze me bellen, dan kom ik met plezier’, zegt Aleksej Oestinov, een voormalig vrachtwagenchauffeur met een witte tovenaarsbaard. Hij meldde zich aan voor een casting en belandde vorig jaar in de hoofdrol van Bonfire, een Jakoetische film die in Toronto het filmfestival voor inheemse volkeren won. Nu speelt hij een bijrol.

De hoofdrolspeelster van Vervloekte aarde werd via Instagram gecast door de lokale Tarantino. ‘Het is mijn debuut’, zegt Violetta Christoforova (21) trots. ‘Film is niet gewoon film hier. Film gaat over de wortels van ons volk.’

Chakyr, Jakoetië. Regisseur Stepan Burnashev, op de set van: Cursed Land, een horror film. Het extreme weer in het gebied maakt het voor de filmmakers moeilijk om films te maken in het gebied. Beeld Yuri Kozyrev/Noor

IJskoud

In de bioscopen van Jakoetië zijn de lokale films populairder dan die uit Hollywood. Ze worden gesproken in het Jakoetisch, een Turkse taal die niets te maken heeft met het Russisch. ‘Onze eigen plekken, onze eigen acteurs, onze eigen cultuur’, zegt regisseur Boernasjev tussen de muggen op de oever van de Amga. ‘Ik had nooit gedacht dat er buiten onze republiek belangstelling zou zijn voor onze films.’

Hij erkent dat de Jakoetische weersomstandigheden ‘minpunten’ met zich meebrengen. Zo vroor het een graad of 30 tijdens de opnames van Zwarte sneeuw, Boernasjevs film over een vrachtwagenchauffeur die een wiel moet vervangen op een verlaten sneeuwvlakte, met zijn arm onder de wagen belandt als de krik wegglijdt en dan maar een mogelijkheid heeft om aan bevriezingsdood te ontkomen: zijn arm amputeren met zijn tanden. De scène bestaat uit een take van 13 minuten, alleen viel de camera telkens vlak voor het einde uit ondanks gebruik van warmteventilatoren, vertelt Boernasjev. ‘We hebben drie hele nachten moeten filmen voor die ene scène. Toen hadden we het koud, ja.’

Pas rond middernacht kruipt de zon achter de heuvels en trekt er een mysterieuze mist op boven het spiegelgladde wateroppervlak. Alsof de hand van een geest eraan te pas gekomen is.

De spanning op de set is extra hoog aangezien Vervloekte aarde een vervolg vormt op een legendarische Jakoetische sjamanenfilm uit 1996. De regisseur van het eerste deel durfde het tweede deel niet aan en wil er niet over praten. Sommige filmmakers denken dat er iets ergs gebeurd is in zijn privéleven, mogelijk omdat hij een geest heeft gekwetst met zijn film.

Jonge filmregisseur Nikander Fyodorov (rechts met het witte shirt aan) werkt aan zijn eerste film, een romantische film: Please, Dance With Me Beeld Yuri Kozyrev/Noor

Ceremonies

‘Je moet heel delicaat te werk gaan als je een film maakt over mystiek’, zegt Ljoebov Borisova, een van de succesvolste Jakoetische regisseurs van dit moment. ‘Je hebt regisseurs die denken: wij gaan dit thema eens mooi gebruiken om kijkers te trekken. Dan denk ik: dit is levensgevaarlijk.’

Zelf houdt ze ceremonies om respect te tonen voor de grond bij opnamelocaties. Ze geeft eten aan de aarde en vertelt die dat ze dankbaar is dat ze haar mag betreden. Als ze het gevoel heeft dat de aarde niet op haar zit te wachten, bijvoorbeeld via een droom die ze heeft of via een voorval op de set, stopt ze onmiddellijk. Na een auto-ongeluk zou ze meteen vertrekken, zegt ze. ‘In onze cultuur moeten we de aarde tevreden houden.’

Een film over sjamanen gaat ze voorlopig niet maken: na haar betrokkenheid bij een film over een heilige adelaar  blijft ze even weg van films over spiritualiteit. Ze reist nu de wereld over met een feelgoodfilm  over het leven van een oude man in het lege noorden van Jakoetië, aan de kust van de Noordelijke IJszee.

De hoofdrolspeler van die film, Stepan Petrov, is gevraagd voor de rol als sjamaan, mede door zijn witte baard. Maar Petrov, die overal herkend wordt in Jakoetië, heeft geweigerd. ‘Ik houd liever wat afstand tot dat thema.’

Op de oevers van de Amga wordt opgelucht ademgehaald als de laatste scène gefilmd is om drie uur ’s nachts. De crew van vijftien mensen steekt de Amga weer over met het vlot en de auto valt er niet af. Ze vormen een kring en regisseur Boernasjev bedankt de aarde. Van de mysterieuze mist boven het water is geen spoor meer te bekennen.

Lees meer over Jakoetië:
Inwoners voelen zich meer Jakoeten dan Russen. Ze kozen een lokale corruptiebestrijder (en niet de kandidaat van Poetins partij) tot burgemeester van Jakoetsk. Correspondent Tom Vennink sprak haar in hoofdstad van de republiek.

Een Jakoetische sjamaan die president Poetin uit het Kremlin wilde verdrijven werd in september gearresteerd door de Russische politie. Hij was bezig was aan een 8.000 kilometer lange voettocht naar Moskou. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden