In Jakarta komen ex-terroristen en hun slachtoffers samen in één ruimte: werkt dat?

Bij elkaar in een hotel: 120 ex-terroristen en tientallen van hun slachtoffers. Gaat deradicalisering van de een samen met traumaverwerking door de ander?

Denny Mahieu (links), die de aanslag op het Sarina-winkelcentrum in 2016 overleefde, groet ex-terrorist Tony Togar en twee andere veroordeelden van de aanslag op het Marriott Hotel. Beeld NurPhoto via Getty Images

Aan tafel zit een mantan, een 'voormalige', en speelt met zijn telefoon. Mantan staat voor Mantan-Teroris; de afkorting die de minister van Sociale Zaken net heeft bedacht met als voordeel dat het vervelende woord 'terrorist' wordt vermeden. Het klinkt gewoon vriendelijker en dat past bij deze dag: iedereen is aardig voor elkaar, want vandaag bieden 120 Indonesische ex-terroristen tientallen van hun slachtoffers hun excuses aan.

Lichamelijk ongemak

Hun baardjes verraden ze, of anders wel de zwarte bidplekken op hun voorhoofd: het eelt van de jarenlange aanraking van het moskeetapijt. Zij klonteren bij elkaar in de grote balzaal van Hotel Borobudur. Andere tafels zijn bezet door overheidsdienaren, die je herkent aan de gesteven batikhemden. En daartussen zitten de slachtoffers. Zij zijn het moeilijkst te onderscheiden, want zij zijn nog net zo willekeurig als toen zij werden getroffen door rondvliegende scherven en kogels.

Sommigen herken je aan een lichamelijk ongemak, zoals Tony Soemarno. Aan zijn rechterhand zitten twee vergroeide vingers, en zijn huid is een droge, gestolde brandwond. 'Ik ben slachtoffer van de eerste Marriott-bom, in 2003, op 5 augustus 2003', zegt hij. 'Ik had een lunchafspraak met een klant. Het was 12:55. Ik zat nog niet eens en plotseling: boem. Vervolgens lag ik bijna negen maanden in het ziekenhuis.'

De aanslagen zijn als lichtingen onder de bezoekers van deze macabere reünie. Soemarno is van de Marriott 1-lichting, maar je hebt er ook van de lichtingen Marriott 2 (2009), Bali 1 (2002), Bali 2 (2005), de Australische ambassade (2004) en Sarina (2016). Zo stellen de slachtoffers zich voor: eerst de naam, dan de aanslag.

Soemarno heeft een moeizaam proces doorgemaakt. Hij moest genezen van de enorme woede waarmee hij rondliep. 'In het begin voelde ik haat tegen de daders. Maar toen dacht ik: waarom zou ik ze zo haten, en uiteindelijk was ik zover dat ik ze kon vergeven. Dat heeft bijna een jaar geduurd. Dat krijg je niet voor elkaar in een paar dagen.'

Goede sier

Duizenden terroristen en hun handlangers zijn opgepakt. Velen zijn doodgeschoten, anderen zitten lange gevangenisstraffen uit. Maar veel meer zijn alweer vrij en teruggekeerd in de samenleving. Zij moeten deradicaliseren en de slachtoffers moeten verwerken. Als je die twee met elkaar kunt verzoenen sla je twee vliegen in één klap.

Dat is de opzet van de massagebeurtenis in het luxehotel. De aanwezigen hebben dagen gekregen om aan elkaar te wennen en nu is de finale: de grote verzoendag, waarmee de Nationale dienst voor terrorismepreventie (BNPT) goede sier probeert te maken.

In de Indonesische media melden de organisatoren dat '120 ex-terroristen hun excuses zullen maken aan tientallen slachtoffers'. Een kort filmpje over de afgelopen dagen laat de deelnemers zien, die elkaar lachend aan hun schouders vasthouden in een soort therapeutische polonaise, 'onder leiding van een psycholoog'.

Spektakel

Het is precies het soort theater waar de critici bang voor waren. De Nederlander Max Boon bijvoorbeeld. Hij verloor in 2009 beide benen bij de tweede aanslag in het Marriotthotel en weet uit ervaring dat je de geestelijke wonden van de slachtoffers en het ideeëngoed van de terroristen niet in drie dagen wegpoetst. Verzoenen is geen kwestie van een handdruk en een knuffel. 'Het is een heel emotioneel en gevoelig proces dat je heel voorzichtig moet aanpakken.'

Boon is niet alleen zelf door dat proces gegaan, maar is ook betrokken bij de Alliantie voor een vreedzaam Indonesië (AIDA), die slachtoffers helpt en niet aan de grote verzoendag meedoet. 'Wij hebben 27 slachtoffers verzoend met vier daders. Dat was een proces dat vele maanden nodig had.'

De Nederlander Johan Kieft overleefde op 14 januari 2016 ternauwernood een aanslag, toen hij koffie zat te drinken bij een Starbucks in Jakarta. Hij heeft ze nog lang niet vergeven en stoort zich aan het spektakel in de hotelzaal. 'Terroristen mogen niet de winnaars worden', zegt hij.

Verplicht

'De mannen die op mij schoten, waren van plan om 130 mensen te doden. Ze hadden bommen en wapens en ze waren er klaar voor. Ze hadden geen enkele last van hun geweten. Ik weet zeker dat veel van die 120 ex-terroristen nog precies zo denken als voorheen. Ze zeggen alleen maar dat ze spijt hebben, ze menen er niks van. Slachtoffers hebben hulp nodig. Je moet ze niet gebruiken voor politiek.'

Veel slachtoffers hebben een uitnodiging geweigerd, ondanks gratis vliegticket en een gratis verblijf in een vijfsterrenhotel.

De 'ex-terroristen' zijn er wel in groten getale, al is het misschien omdat zij als ex-gevangenen verplicht werden om te komen. Ze praten voornamelijk met elkaar en zijn verder opvallend zwijgzaam.

Verzoeningsproces

Alleen Choirul Ihwan wil graag praten. Hij heeft een lange geschiedenis in het Indonesische terroristenwereldje. Hij was onder meer een volgeling van de gevangen Abu Bakar Ba'ashir, die geldt als de (geestelijk) leider van de beruchtste terreurgroepen in Indonesië. 'Ik geloofde echt dat ongelovigen onrein waren en dat je ze mocht doden. Je mocht hun bezittingen afnemen, je mocht zelfs hun vrouw afnemen en haar tot je slaaf maken.'

Choirul werd uiteindelijk gepakt voor een bomaanslag die niet doorging: een aanslag op de ambassade van Myanmar in Jakarta, in 2013. Heel geleidelijk nam zijn geloof in deze extreme vorm van islam af. 'Ik begon te twijfelen in 2011, maar stapte er pas in 2017 uit.'

Terwijl zijn vrienden naar Syrië vlogen om met IS te vechten en te sterven begon hij, met hulp van AIDA, te werken aan zijn eigen verzoeningsproces. 'De eerste keer dat ik met een slachtoffer werd geconfronteerd, was in de gevangenis. Dat was een echte shocktherapie. Hij wilde mij vergeven, mijn vrienden vergeven. Dat was zoiets groots voor ons. We leerden hoe groot zijn ziel was, veel groter dan het geloof dat wij hadden.'

Zijn ogen worden vochtig als hij dit vertelt. 'Dit is allemaal nog heel emotioneel voor mij.'

De vlakke, zwijgende gezichten van veel andere 'voormaligen' verraden niet of ook zij hun daden echt berouwen. Wat zij denken zal ook niet meer duidelijk worden: een echte massaverzoening blijft achterwege. De slachtoffers en hun folteraars zitten vreedzaam samen in één ruimte en dat, zeggen de organisatoren, is in de hele wereld nooit eerder vertoond.

Aanvullingen en verbeteringen
De Nederlander Johan Kieft zat geen koffie te drinken bij een McDonald's in Jakarta, zoals in een vorige versie van dit artikel werd vermeld, maar bij een vestiging van Starbucks.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden