Reportage

In Izmir is elke vluchteling een klant

De etalagepoppen in Izmir dragen reddingsvesten en iedereen betaalt er een vriendenprijs voor een boottrip. Ironisch genoeg houdt Duits geld deze smokkeleconomie mede draaiende.

Een volgeladen bootje vertrekt vanuit Izmir richting Griekenland. Beeld Cigdem Yuksel

Een Syrische jongen in een rode capuchontrui zit in het restaurant in Izmir met een smartphone aan zijn oor en een goedkoop mobieltje voor hem op tafel. 'Voor 5.000 dollar regel ik een Europees paspoort voor je', zegt hij in het Arabisch tegen de persoon aan de andere kant van de lijn. 'Dan vertrek je met het vliegtuig vanuit Istanbul.' Hij speelt wat met het nep-Nokiaatje. 'Is goed', sluit hij af. 'Bel me maar als je er bent.'

Het Turkse Izmir, een kuststad met 4 miljoen inwoners, heeft zich de afgelopen maanden razendsnel ontwikkeld tot het kloppende hart van de handel in illegale reizen naar Europa. Dit weekeinde zullen Europese leiders bij de Turkse regering een strikte grensbewaking proberen af te dwingen. Zoals het nu gaat, kan het volgens de EU niet langer. In Izmir floreert een hele industrie rondom de duizenden migranten op doorreis en de Turkse politie legt de handelaren geen strobreed in de weg.

Vraag en aanbod komen samen rondom treinstation Basmane, waar mensensmokkelaars geen moeite doen hun illegale praktijken te verbergen. Onder het genot van mierzoete thee wordt er openlijk onderhandeld over boottrips en valse papieren.

Klein-Syrië

De zone rond het station wordt soms al spottend klein-Syrië genoemd. Het is een economie op zichzelf. Restaurant Topkapi draait in plaats van Turkse pop nu Arabische muziek en bij Elvis Döner heeft de Turkse kebab plaatsgemaakt voor typisch Syrische shoarma, die in het Arabisch aan de man wordt gebracht.

Het zijn niet alleen Turken die hier aan de migrantenstroom verdienen. Veel Syrische vluchtelingen pikken zelf ook een graantje mee, al of niet gedwongen door geldnood.

Neem de bootreizen naar de nabijgelegen Griekse eilanden. Het werk achter de schermen - het organiseren van vervoer naar de vertrekpunten, het aanleveren van boten - wordt doorgaans door Turkse smokkelaars gedaan. Maar de smokkelaars die op straat de klanten werven, zijn veelal Syriërs die zelf ook zijn gevlucht. In de eigen taal smeren zij hun landgenoten een bootreis aan.

De Syrische Sahad (links) werkt als een verkoper in een winkel nabij station Basmane. 'De handel in reddingsvesten loopt behoorlijk goed.' Beeld Cigdem Yuksel

Spiderman

'Je wordt de hele dag door benaderd', zegt Imaad Najar (26), een kleermaker uit de Syrische hoofdstad Damascus die in Izmir probeert geld bij elkaar te sprokkelen voor de boottocht. 'Soms zit ik met vrienden in een cafeetje, dan komen ze gewoon naast je zitten. Opdringerig. Ze zeggen dat ze een vriendenprijs voor je kunnen maken, dat het allemaal hartstikke veilig is, met niet meer dan 35 mensen op een boot. Ze liegen dat ze barsten.'

Wandelend over de boulevard van Izmir wijst hij op de baai, die hier door een golfbreker wordt afgescheiden van de zee. 'Zo'n smokkelaar neemt je dan mee hiernaartoe om te laten zien hoe kalm het water is. Alsof dat iets zegt over de situatie verderop op zee.'

Najar wil graag naar Nederland. Daar heeft hij vrienden die al een huis hebben in Amsterdam, laat hij zien op foto's. Maar hij komt nog 1.000 dollar tekort voor zijn reis. 'Ik probeer hier de hele dag te solliciteren, maar de Turken zeggen allemaal: we willen geen Syriërs.'

Een Syrisch gezin, net terug van een vergeefse poging om per boot Lesbos te bereiken. Beeld Cigdem Yuksel

Goed voor ondernemers

Toch zijn de hoteleigenaren en restauranthouders van Izmir maar wat blij met de komst van de vluchtelingen, zegt de Turkse eigenaar van hotel Orkun. 'De hele zomer zaten de hotels bomvol, want er zijn genoeg Syriërs die het in eigen land best goed hadden en gewoon een hotelkamer kunnen boeken. Daar hoor je ondernemers echt niet over klagen.'

Zelf verhuurt hij een beperkt aantal kamers aan vluchtelingen. 'Maar alleen aan families. Want tussen alleenstaande Syrische mannen voelen mijn Russische klanten zich niet op hun gemak.' En niet alles is business: toen hij gezinnen op straat zag leven, heeft hij hun gratis een slaapplek aangeboden. 'Het doet mij pijn als ik zie dat kinderen in de buitenlucht moeten slapen.'

Herenpantalons vs. reddingsvesten

Bij kledingzaak Black&White worden normaal herenpantalons en truien verkocht. Maar sinds dit jaar zijn de paspoppen in de etalage aangekleed met reddingsvesten en rubber zwembanden. Een Syrisch meisje zwaait blij naar haar familie met haar nieuwe gele opblaasbandjes, die worden opgesierd door rode plastic kreeftjes.

Een ander Syrisch gezin staat tussen hun tassen te wachten op een taxi. Ze zijn net terug van een poging om op een boot Lesbos te bereiken. 'Maar de Griekse kustwacht heeft ons teruggesleept naar Turkse wateren', zegt de moeder, een vrouw met hoofddoek en lichte ogen. Haar twee zoontjes van 2 en 3 hebben allebei hun Spiderman-zwemvestje nog aan.

'We leggen klanten echt wel uit dat dit soort speelgoed bedoeld is voor een zwembad, niet voor op zee', zegt een verkoper van Black&White, die ook de Spiderman-vestjes in zijn assortiment heeft zitten. 'Maar de mensen zijn eigenwijs.'

De handel in reddingsvesten loopt behoorlijk goed, vertelt zijn Syrische collega Sahad. 'We verkopen er nu een stuk of vijftien per dag. Maar het zijn er ook weleens veertig geweest.' Het standaard oranje zwemvest kost hier 75 Turkse lira, ongeveer 25 euro.

Isaam Abdel Razak al-Mohammed in zijn hawala-kantoor, voor ondergronds bankieren. 'Voor transacties naar Duitsland vraag ik 5 procent opslag. Beeld Cigdem Yuksel

Hawala

Van schoenwinkel tot kebabzaak, in de straten rondom station Basmane hebben veel ondernemers hun assortiment uitgebreid met de accessoires die behoren tot de standaarduitrusting van de bootmigrant. Naast een zwemvest zijn dat fluitjes en zaklampen om aandacht te trekken van de kustwacht en powerbanks om telefoons op te laden zonder stroom.

Arme Syrische vluchtelingenkinderen verkopen op straat voor enkele lira ballonnen, felgekleurd tape en plastic hoesjes aan families die wél genoeg geld hebben voor een boottrip. Tezamen vormen die een waterdichte verpakking voor smartphones: de telefoon gaat eerst in de ballon, dan wikkel je er tape omheen, en vervolgens gaat het pakketje in het spatvrije hoesje.

Lucratiever, maar minder zichtbaar, is de handel van Isaam Abdel Razak al-Mohammed. Zijn bureau staat op de achtste verdieping van een schaars verlicht gebouw vol non-descripte kantoortjes. De 35-jarige Syriër runt hier sinds enkele maanden een hawala-kantoor voor ondergronds bankieren.

Snel en goedkoop

'Het werkt heel simpel', legt hij uit. 'Stel jij zit in Turkije en je wil 1.000 euro sturen naar een familielid in Duitsland. Dan kom je naar mijn kantoor en overhandig je mij het geld. Vervolgens schakel ik mijn contactpersoon in Duitsland in, die contact zoekt met jouw familielid en hem de 1.000 euro geeft. Omgekeerd zijn er ook genoeg mensen die geld versturen vanuit Duitsland naar Turkije of Syrië. Zo strepen wij die bedragen tegen elkaar weg, snap je.'

Het is sneller en goedkoper dan Western Union, prijst al-Mohammed zijn service aan. 'Voor transacties naar Duitsland vraag ik 5 procent opslag, verzendingen binnen Turkije en de omliggende landen, zoals Libanon en Syrië, kosten 2,5 procent.'

Er is veel vraag naar zijn diensten, zegt de hawala-bankier, hij heeft rond de tweehonderd klanten per maand. 'Mensen willen bijvoorbeeld geld sturen naar familie die in Duitsland in een opvangkamp zit, zodat ze wat hebben om van te leven daar.'

Ironisch genoeg houdt andersom Duits geld ook de smokkeleconomie in Izmir draaiende. 'Syriërs die daar al langer zijn, sturen geld naar Turkije, zodat ook hun familie een bootreis naar Europa kan betalen.'

Vluchtelingen maken zich klaar voor de oversteek vanuit Izmir Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden