In Iran beginnen hervormingen met de details

Achttien nationale en internationale prijzen kreeg Jafar Panahi voor zijn twee eerste films The White Balloon en The Mirror. Toen The White Balloon in 1996 kandidaat stond voor een Oscar, trok de Iraanse regering hem terug, als reactie op het besluit van de Amerikaanse regering 20 miljoen dollar te investeren...

De Iraanse autoriteiten merkten daarbij op het helemaal niet als een eer te beschouwen dat Iraanse films buitenlandse prijzen krijgen, omdat volgens hen 'westerse jury's vaak films bekronen die een slecht beeld van Iran geven, als was het een land van armoede en tegenspoed'.

Ooit liet Iran, net als andere landen met een sterke censuur, films die thuis verboden werden graag in het buitenland zien, om te demonstreren: kijk, zie je wel dat die filmers hier kritische dingen kunnen maken. Panahi: 'Die tijd is voorbij. Dat was vóór de Revolutie, die dubbelhartigheid is er niet meer, zoals uit de reactie op The White Balloon bleek.'

Toch kreeg Panahi toestemming om met zijn derde film The Circle naar Venetië af te reizen, waar hij zaterdag prompt de Gouden Leeuw en nog een handvol bijprijsjes won. 'Ik zal wel zien wat het gevolg is', haalt de 40-jarige regisseur zijn schouders op. 'Dat ze de film in het buitenland prachtig vinden, is natuurlijk belangrijk, maar uiteindelijk moet het Iraanse publiek hem zien, want ik maak geen films voor het buitenland.

'Ik ben daar misschien wat dubbel in, want ik besef heus wel dat die prijs ertoe zou kunnen bijdragen dat ik mijn de discussies met de filmautoriteiten van het ministerie van cultuur kan voortzetten. De staatssecretaris voor film heeft van de Iraanse filmbond ook een steunbetuiging gekregen, maar ik weet echt niet of het in orde komt.'

Panahi heeft The Circle geheel onafhankelijk geproduceerd, met eigen geld en met financiële hulp uit Zwitserland en Italië. Formeel is het een Iraans-Italiaanse coproductie met Franse distributeur.

'Op deze manier heb ik hem helemaal kunnen maken zoals ik dat zelf wilde, met natuurlijk het risico dat zelfs het festival van Teheran, waar veel kan, zei: ''Meesterwerk, maar die draaien we nauurlijk niet, dat begrijp je.'' Ik heb nu al verschillende discussies heb gehad met de autoriteiten. Zonder succes, maar het is wel míjn film, mijn visie, mijn artistieke vorm.'

De film volgt vrouwen in Teheran die stuk voor stuk in de problemen zitten, maar in een lange vloeiende beweging zo aan elkaar gekoppeld worden, dat zij als het ware één vrouw worden, de vrouw. Panahi: 'Je kunt ook zeggen dat het om één karakter gaat in verschillende levensfasen. Een vrouw is zwanger, een baart een kind, een laat haar kinderen in de steek en zo verder. Mijn vorige films ging over kinderen en toen ik daarmee bezig was, dacht ik steeds: wat zal er van die kinderen terecht komen als zij opgegroeid zijn? The Circle is daarop het antwoord.'

De gevangenis waarin alle vrouwen aan het eind zitten opgesloten, is daarmee symbolisch de sociaal-culturele situatie waarin Iraanse ('maar niet alleen Iraanse en niet alle Iraanse', benadrukt Panahi) vrouwen gevangen zitten. Sterker nog: in zijn symboliek gaat The Circle ook over de situatie in Iran in het algemeen. De cirkel staat voor een gesloten net van wetten en niet omschreven normen die moeilijk te doorbreken zijn.

Panahi: 'Als je me vraagt over de hervormingen die president Khatami wil invoeren, dan verwijs ik net zo goed naar The Circle. Hoewel de nieuwe president de cirkel een beetje ruimer probeert te maken, is hij nog steeds gesloten. Daarom kan het parlement wel progressief zijn maar worden tegelijk schrijvers en journalisten opgepakt. Wij zitten er als filmmakers ook in, we vechten om de cirkel te groter te maken, open te breken, maar de problemen zijn nog net als daarvoor, echt grote veranderingen zijn er nog niet.'

Omdat die normen zo vast liggen, zou het Iraanse publiek de film wel eens anders kunnen zien dan het westerse. Wij in het westen vinden het absurd dat mannen wel en vrouwen niet op straat mogen roken, maar als dat nu eenmaal zo is, zal het Iraanse publiek het normaal vinden als rokende vrouwen op straat op de vingers worden getikt.

'Zolang The Circle niet is vertoond, kunnen we over de reacties natuurlijk nog niets zeggen. Ik heb mijn best gedaan meer details te laten zien, zoals dat roken, dan de spectaculaire dingen. Ik toon geen executies, maar probeer de kleinste details te laten zien die in mijn mening een diepere effect op publiek zullen hebben.

'Dat roken is op zich niet belangrijk, daar staat geen doodstraf op, maar het hele systeem van ''de cirkel'' kun je uitleggen in dit soort kleinigheden, want het gaat niet alleen om wetten, maar om ''dingen die niet behoren'', een mentaliteit die lastig te veranderen is en waardoor belangrijker zaken ook moeilijk zijn aan te pakken. De cirkel verruimen en doorbreken begint met de kleine details.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden