'In Irak komt het niet meer goed'

De zanger uit Mosul stapt zijn tent binnen zoals hij ooit het podium betrad: een hand door het krullende haar, zijn overhemd ondeugend halfopen, de tred van een ster.

Het vluchtelingenkamp in Debagha in Iraaks Koerdistan. Beeld Olmo Calvo

Ja, hij is het inderdaad: Ata, ooit sfeermaker van de avond op de podia van theehuizen en trouwzalen in Iraks tweede stad. Overal viel zijn traditionele Arabische repertoire in de smaak. Een romantisch nummer voor als de bruid en bruidegom opkwamen, speciale muziek wanneer de cake werd aangesneden. 'De volgorde moet je als zanger precies weten.'

Zwijgen

Nu is hij een van de duizenden anonieme ontheemden in het vluchtelingenkamp in Debagha in Iraaks Koerdistan. In de tent waar hij nu bivakkeert, zingt hij nooit, zelfs niet voor zijn vrouw en vier kinderen met wie hij aan het begin van de zomer wegvluchtte door de velden, terwijl de soldaten van IS het vuur op hen openden. 'Ik kan het niet, in deze omstandigheden.'

Eén kleinood heeft hij meegesmokkeld: zijn lidmaatschapskaart van de beroepsvereniging van zangers in Irak - afdeling Mosul. Voordat de extremisten erin slaagden hen tot zwijgen te brengen, zat het mondaine Mosul immers vol met artiesten zoals hij.

Laatste feest

Natuurlijk herinnert hij zich de laatste keer dat hij optrad, in 2014 op het huwelijk van een vriend. Dat was vlak voordat IS de macht greep in zijn geboortestad. Daarna werd in de moskee afgekondigd dat zingen voortaan verboden was, want tegen de ware islam. Alle zangers in de stad moesten ander werk zoeken.

Ach, dat laatste feest. Hij had toen geen idee dat hij daarna nooit meer op het podium zou staan. Behalve zangers waren er ook muzikanten. In de zaal danste iedereen met elkaar. 'Mensen waren gelukkig.'

Beeld Olmo Calvo

Modelkamp

Vandaag is zijn vrouw, Baida, weer eens op zoek gegaan naar extra dekens voor in de tent. Nu hebben ze er slechts twee voor de familie van zes, te weinig voor een herfstnacht in de woestijn. Niet dat Baida klaagt. Ze weet maar al te goed dat ze in dit kamp een van de allerlaatsten zijn die niet in de open lucht hoeven te slapen. 'Bedankt dat de Iraakse overheid ons deze plek geeft, dat we veilig zijn.'

Het kamp in Debagha is door de VN-vluchtelingenorganisatie ontworpen als modelkamp: tenten gegroepeerd rondom een school en een moskee. Maar terwijl het offensief om Mosul te bevrijden pas een week oud is, barst het kamp al uit zijn voegen. De vluchtelingen uit de Islamitische Staat slapen in kolossale groepstenten, in de moskee, de school en zelfs op het schoolplein, tussen de hoopjes ontlasting.

Daar, in de open lucht, ligt Ikbal (34), de vrouw van een schaapsherder, met haar zoontje Bilal, zes weken oud. Hun dorp Hawija is omsingeld door het Iraakse leger. 'Ze laten geen eten door om IS uit te hongeren. Maar wij hebben nu ook honger. Op het laatst aten we alleen ongekookte aubergine.'

Ze wijst op het uitgemergelde kind in haar armen. 'Ze noemen hem hier aubergine. Omdat hij zo paars is en verschrompeld.'

Zoals zoveel mensen zijn Ikbal en haar familie weggevlucht door IS om te kopen - 400 dollar per persoon, een optie die altijd al bestond, maar voor de meesten pas haalbaar werd toen ze al hun bezittingen - huis, auto, de schapen - besloten te verkopen. Wie geen geld had, rende weg over landwegen, in de hoop niet geraakt te worden door de scherpschutters van IS.

Beeld Olmo Calvo

Etnische spanningen

Hoe is het om te overleven in het kalifaat rondom Mosul? Iedereen in het kamp heeft daarover zijn eigen verhaal. Dit staat vast, benadrukt de overwerkte kampbeheerder Ahmed Ebdo in zijn kantoortje: niet iedereen is gevlucht voor het bewind van IS. 'Het heeft te maken met etnische spanningen. Ze voelen zich juist onveilig bij het Iraakse leger.'

Dat wordt beaamd in de moskee waar tijdens het vrijdaggebed een imam op vriendelijke toon verhaalt over 'goede dingen doen' en 'god danken' - heel anders dan de preken in Mosul onder IS waarover de vluchtelingen vertellen. Naarmate de Iraakse troepen oprukten richting de stad, wakkerde de oorlogstaal aan. 'De overwinning is in Rome.'

500 dollar om weg te komen

Boven de gebedszaal, in een betegeld washok, bivakkeren mannen uit de binnenstad van Mosul. Voor wie zijn zij gevlucht? 'Voor het Iraakse leger en de milities uit Bagdad,' zegt voormalig ambtenaar Mahmoud (46).

Zoals zoveel inwoners van Mosul is hij soennietisch moslim, terwijl het regeringsleger overwegend bestaat uit sjieten. Tussen soennieten en sjieten bestaan in Irak hoogoplopende spanningen sinds de val van alleenheerser Saddam Hoessein. Mosul is daarvan al 13 jaar het middelpunt. 'Het leger ziet ons niet als Irakezen. De eerste keer dat IS kwam, voelden we ons goed. Eindelijk werden we niet meer lastig gevallen op straat.'

Pas toen IS zijn huis innam, het leven in de stad onbetaalbaar werd en het leger oprukte, besloot Mahmoud drie weken geleden om te vluchten: 500 dollar om weg te komen.

'Net als IS zijn het leger en de milities terroristische organisaties,' zegt groentehandelaar Brahim (20). Bij IS, zo zegt hij, dwingt in elk geval niemand je om je bij hen aan te sluiten. 'Toen ze kwamen, zeiden ze dat je de islamitische leefregels moet volgen: geen mobiele telefoons, vrouwen moeten zich bedekken, baarden laten staan, roken mag niet. Maar je blijft vrij om te beslissen of je Abu Bakr in je hart wilt volgen.'

Abu Bakr, de naam die de jonge kruidenier zo vertrouwd uitspreekt, dat is Abu Bakr al Bagdadi, de hoogste leider van Islamitische Staat.

Beeld Olmo Calvo

Medisch toerisme naar Mosul

In de stoffige stegen van het kamp wordt zichtbaar wat het betekent om ruim twee jaar onder IS te leven. Meisjes die nauwelijks de kleuterleeftijd zijn ontgroeid, dragen hoofddoeken: in Irak voor kinderen een ongebruikelijke dracht. Sommige vrouwen dragen uitbundige make-up, verboden onder IS, maar anderen bedekken hun gezicht nog steeds met een niqaab.

'Ik droeg nooit een niqaab, maar wel vanaf de dag dat ze kwamen,' zegt Rania Ali (30), samengeknepen ogen tussen twee lappen zwarte stof. 'Nu schaam ik me om die af te doen.'

Draag een niqaab en handschoenen, kreeg Hawla (38) als advies toen ze acht weken geleden vanuit haar woonplaats in Iraaks Koerdistan, ver buiten IS-gebied, uitgerekend koos voor het ziekenhuis in Mosul om een operatie te laten doen. Aan medisch toerisme in het kalifaat ziet zij niets vreemds. 'Het is een goed ziekenhuis.'

Maar helaas: na afloop stond IS het toch niet toe dat ze de stad weer verliet. Pas afgelopen week wist Hawla te ontsnappen, na tien uur lopen door het land.

De machtsovername door IS twee jaar geleden verliep geruisloos, bevestigen de inwoners van het vluchtelingenkamp. In het voorjaar van 2014 was het Iraakse leger in Mosul weliswaar nog aanwezig, maar zodra IS zich manifesteerde, kreeg men te horen: vlucht weg en laat niemand weten dat je soldaat bent geweest.

'De commandant van mijn man ging zelf ook naar huis,' zegt Soror (22), wier echtgenoot in het leger diende.

Ondergronds

Op het moment dat IS zijn gezicht liet zien, bestond de organisatie al jaren ondergronds, zegt Ata, de zanger uit Mosul. Hij kan het weten. Een brief met de waarschuwing dat wie nog de microfoon greep zou worden vermoord, bracht al in 2007 een schokgolf te weeg binnen de beroepsvereniging van zangers in de stad.

'IS bestond toen al, maar was verborgen,' zegt Ata. Het waren de jaren dat het Iraakse leger meermaals, net als nu met Amerikaanse en internationale steun, een militair offensief begon om in Mosul de terreurbeweging te verslaan die op dat moment nog door het leven ging onder de naam Al Qaeda in Irak.

'Sommige zangers gingen na de dreigbrief weer gewoon optreden. Ik had daar de moed niet voor. Ze kunnen je vermoorden zodra je terugkomt van het feest.' De zanger durfde alleen nog het podium te betreden in gezelschap van vrienden en kennissen. Hij liet zich omscholen tot tegellegger, wat van pas kwam toen IS alle zangers uit hun beroep onthief. 'Ik deed wat ze zeiden. Daarom hoefde ik niet bang te zijn.'

In de tent van de zanger uit Mosul is het pronkstuk nu de naaimachine die zijn echtgenote Baida samen met andere vrouwen op de kop heeft getikt. Trots laat ze haar creaties zien: kleding van glimmend fluweel in zwart en goud, geschikt voor een feest. 'Vroeger naaide ik alle kostuums voor optredens van mijn man.'

Zal Ata ooit weer in Mosul op het podium staan? De zanger staart naar het plastic grondzeil. 'In Irak komt het niet meer goed. Er is steeds oorlog.'

Beeld Olmo Calvo

2003
Saddam Hussein wordt afgezet na de Amerikaanse invasie in Irak. De soennitische bevolking van Mosul moet afstand doen van decennia oude politieke privileges.

2004
Verzet van tribale en jihadistische groeperingen in Mosul tegen Amerikaanse troepen, het nieuwe Iraakse leger en de Koerden.

2008
Nineve-campagne: het Amerikaanse leger assisteert de Iraakse overheid bij pogingen om Al Qaida te verdrijven uit Mosul.

2010
Abu Bakr al-Bagdadi wordt de hoogste emir van de organisatie die dan nog Al Qaida in Irak heet.december

2011
Het Amerikaanse leger trekt zich terug uit Irak. Juni 2014 IS grijpt de macht in Mosul. Al-Bagdadi predikt later deze zomer vanuit de grote moskee in de stad.

2016, oktober
Het offensief om IS uit Mosul te verdrijven, gaat officieel van start.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden