Reportage

In Iraaks Koerdistan durven ook onbesneden meisjes weer te dromen van het paradijs

Meisjes in Sharwet, Noord-Irak. Beeld Julius Schrank / de Volkskrant
Meisjes in Sharwet, Noord-Irak.Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

Al eeuwenlang worden veel meisjes op het platteland van Iraaks Koerdistan besneden. Maar de laatste jaren is een stille revolutie gaande, dankzij een wet die de praktijk verbiedt. Toch blijft de gewoonte bestaan. ‘Alles wat met cultuur te maken heeft, laat zich niet makkelijk uitroeien.’

Jenne Jan Holtland

In een Koerdisch bergdorp waar de ganzen doorgaans het meeste lawaai maken, is het tijd voor een goed gesprek over covid. Alles ligt klaar. Er zijn flyers, er zijn voorlichters, plus een nieuwsgierig publiek van acht gesluierde vrouwen. Ze vlijen zich neer op dikke Perzische kleden. Het echte gesprek, weet iedereen hier, gaat niet over de pandemie maar over een praktijk die veel dichter bij de vrouwen staat. Covid is een ijsbreker.

Allemaal zijn de vrouwen als kind slachtoffer geweest van genitale verminking, beter bekend als meisjesbesnijdenis. Eeuwenlang was het staande praktijk in grote delen van het Koerdische platteland van Noord-Irak. Bij het begin van de lente, als de sneeuw in de bergen begon te smelten, werden meisjes meegenomen naar een donker kamertje. Wat er daarna gebeurde, kunnen de vrouwen nog precies navertellen.

‘Mijn oudtante deed het bij mij. Het was als een film, ik heb zo hard gehuild.’

‘Het is alsof ze een deel van je tong afsnijden.’

Drie vrouwen uit Sharwet vertellen over hun ervaringen uit hun jeugd met meisjesbesnijdenis, met links Shukria Ali. Beeld Julius Schrank / de Volkskrant
Drie vrouwen uit Sharwet vertellen over hun ervaringen uit hun jeugd met meisjesbesnijdenis, met links Shukria Ali.Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

Shukria Ali (40) werd opgevoed met het idee dat besnijdenis bij de islam hoort. ‘Ik dacht dat onbesneden vrouwen na hun dood niet naar het paradijs gingen.’ Opvallend genoeg spreekt ze in de verleden tijd, hetgeen ook geldt voor de anderen in de kamer. Alle acht zeggen ze dat ze vandaag de dag, gesteld voor de keuze, niet langer hun dochters zouden laten besnijden.

En daarin staan ze niet alleen: in de hele autonome Koerdische regio in Noord-Irak is meisjesbesnijdenis in rap tempo aan het verdwijnen. Zo’n vijftien jaar geleden liet onderzoek van de lokale non-gouvernementele organisatie Wadi nog zien dat driekwart van de minderjarige meisjes besneden was. In sommige streken was dat zelfs 90 procent. Sindsdien zijn hele dorpen en districten ‘besnijdenisvrij’ verklaard; in andere streken wordt het aantal op 9 procent geschat.

Parwin Abdullah (links) en Nwa Khidhir van de Duits-Koerdische organisatie Wadi. Beeld Julius Schrank / de Volkskrant
Parwin Abdullah (links) en Nwa Khidhir van de Duits-Koerdische organisatie Wadi.Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

Een enorme daling, kortom, als gevolg van een wettelijk verbod uit 2011. ‘De eerste wet in het Midden-Oosten die iets deed aan geweld tegen vrouwen’, zoals een onderzoeker van Wadi trots vermeldt. De Duits-Koerdische organisatie ijverde – met onder meer Nederlands subsidiegeld – jarenlang voor een verbod. Wie nu een meisje laat besnijden, kan een celstraf van drie jaar krijgen en een geldboete. De Koerdische autoriteiten zien erop toe dat imams de praktijk niet langer aanmoedigen bij het vrijdaggebed.

Tegelijkertijd zit het werk er nog lang niet op, vinden de twee Wadi-voorlichters die de dorpen in de regio afreizen om voorlichting te geven. Geregeld komen ze in afgelegen gehuchten waarvan ze vermoeden dat er in het geheim besneden wordt. Twee jaar geleden vertelde een anonieme vroedvrouw aan mediakanaal Rudaw dat ze nog gewoon in te huren is. Na het afsnijden van de clitoris bestrooide ze naar eigen zeggen de wond met as of zuur.

Meisje in Sharwet. Beeld Julius Schrank / de Volkskrant
Meisje in Sharwet.Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

Schaamte

Zo taboe als het onderwerp ooit was, is het niet meer. Een BBC-documentaire over de praktijk werd enkele jaren geleden vertoond in het Koerdische parlement, en maakte grote indruk. Het ooit wijdverbreide idee dat besnijdenis noodzakelijk is om de seksuele verlangens van vrouwen te ‘temmen’, daalt in populariteit. Hetzelfde geldt voor het geloof in besnijdenis als een religieuze verplichting in de islam.

Toch valt het volgens veldwerker Nwa Khidhir (26) niet mee er een gesprek over te beginnen. ‘Juist omdat het verboden is, zijn mensen bang er iets over te zeggen.’ Nog moeilijker wordt het als de toehoorder een man is, zoals blijkt tijdens een voorlichtingsbijeenkomst die de Volkskrant-verslaggever bij uitzondering mag bijwonen. Gêne gaat over in giechelige nervositeit. De vrouwen wisselen ondeugende blikken uit. Eentje schiet in een stuip en al gauw lachen ze allemaal mee. Het onderwerp wordt er niet minder zwaar van. ‘Ik voel zo veel schaamte’, fluistert Shadan Sarbast.

De aanpak van haar organisatie Wadi is goed doordacht: de nadruk ligt op de gezondheidseffecten, niet op het wettelijke verbod. ‘In iedere sessie die we doen, zit wel een vrouw die pro-besnijdenis is’, zegt de tweede voorlichter, Parween Abdullah (32). ‘Als je dan over de wet begint, nodig je ze haast uit geheimzinnig te doen.’ Om dezelfde reden doen de voorlichters altijd de belofte dat vrouwen vrijuit kunnen spreken, en dat niemand hen bij de politie zal aangeven.

 Jonge vrouwen in Ranya, Noord-Irak. Beeld Julius Schrank / de Volkskrant
Jonge vrouwen in Ranya, Noord-Irak.Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

Hoe moeilijk het is de aantallen volledig naar nul te krijgen, blijkt uit de verhalen die ze horen in de meest afgelegen en conservatiefste gebieden van Koerdistan. Volgens Wadi zijn daar nog steeds vroedvrouwen die langs de deuren gaan om hun diensten aan te bieden. Andersom zijn er moeders die zeggen: ik wil mijn dochter dolgraag laten besnijden, maar ik kan niemand vinden die de operatie wil doen. En er zijn mannen die voor het huwelijk hun aanstaande bruid dwingen tot een besnijdenis. Illustratief is dat de Koerdische taal onderscheid maakt tussen mannen die seks hebben (een actief werkwoord) en vrouwen ‘met wie het gebeurt’ (passief). De conclusie van Khidhir: ‘Alles wat met cultuur te maken heeft, laat zich niet makkelijk uitroeien.’

De iman

Heel anders is het beeld in de steden, waar besnijdenis nooit een groot fenomeen geweest is. In de regionale hoofdstad Ranya zegt imam Hezha Newruz (29) dat meisjesbesnijdenis losstaat van de islam. ‘Die praktijken zijn ouder dan het geloof zelf. In de Koran en de hadith (overleveringen over de profeet Mohammed, red.) vind je er geen verwijzingen naar. Het gaat om eeuwenoude gebruiken, sommige mensen begrijpen de islam verkeerd.’ Heeft hij zelf dochters? De imam knikt: een meisje van 3, onbesneden.

Niet ver van de moskee bevindt zich het kantoor voor de ‘bestrijding van geweld tegen vrouwen’ dat onder het ministerie van Binnenlandse Zaken valt. Er werken negentig mensen. Veel meldingen die de ambtenaren krijgen, zijn indirect terug te voeren op besnijdenis, vertelt directeur Birwa Suleiman (34). ‘Dan zeggen vrouwen bijvoorbeeld: mijn man mishandelt me. Als we vervolgens navraag doen, blijkt dat de vrouw niet van de seks geniet omdat ze is besneden. De man gelooft daar doorgaans niks van. Het zit diep in hun cultuur. Besnijdenis is de oorzaak van veel echtscheidingen.’

Birwa Suleiman, van het ministerie van Binnenlandse Zaken.  Beeld Julius Schrank / de Volkskrant
Birwa Suleiman, van het ministerie van Binnenlandse Zaken.Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

Soms krijgt Suleiman dreigementen naar zijn hoofd geslingerd. ‘Jullie willen onze vrouwen bevrijden!’ Hij ligt er niet wakker van. Het aantal nieuwe besnijdenissen ligt inmiddels ‘dicht bij nul’, schat hij in. Geldt dat ook buiten de steden? ‘We hebben onze ogen en oren in de dorpen. Ik denk dat ik twee jaar geleden voor het laatst van een geval gehoord heb. Als het nu nog gebeurt, is het in het geheim.’ De directeur kan tevreden zijn. Hij zegt dat zijn aandachtsgebied verschoven is naar een nieuw probleem dat onder jonge generaties Koerden de kop opsteekt: online-agressie tegen meisjes.

Sharwet, Noord-Irak. Beeld Julius Schrank / de Volkskrant
Sharwet, Noord-Irak.Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

In het dorp Sharwet zit de voorlichtingssessie erop. De vrouwen moeten weg om de geiten te melken, buiten komt het dagelijks leven weer op gang. Een marskramer rijdt langs en prijst luidkeels wasmiddel aan. Kort voor het afscheid vertelt Shadan Sarbast dat ze al over besnijdenis gesproken heeft met haar kinderen, 4 en 10 jaar oud. Ze is een overtuigd tegenstander geworden. ‘Als God het wil, zal het in de toekomst nooit meer gebeuren.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden