In hoeverre heeft de Navo schuld aan conflicten van Poetin in Georgië en Oekraïne?

De Russische inval in Georgië en Oekraïne is mede een gevolg van inschattingsfouten van de Navo, meent oud-secretaris-generaal Jaap de Hoop Scheffer. Is Poetin onbewust geprovoceerd?

Ontmoeting tussen Navo-secretaris-generaal Jaap de Hoop Scheffer en Vladamir Poetin in april 2008. Foto AFP

Heeft de Navo de oorlog van 2008 in Georgië en de Russische inval in Oekraïne in 2014 aan zichzelf te wijten? De discussie daarover is weer opgelaaid na een opmerking van voormalig secretaris-generaal Jaap de Hoop Scheffer dat de Navo Rusland in 2008 in de hoek heeft gedreven met de toezegging aan Georgië en Oekraïne dat zij lid zouden mogen worden van het westerse militaire bondgenootschap.

In een interview met Nieuwsuur zei De Hoop Scheffer zondagavond dat de Navo-landen toen hebben 'onderschat wat daarop zou volgen'. Volgens hem liet Poetin hem toen meteen weten dat de toetreding van Georgië en Oekraïne tot de Navo 'nooit zal gebeuren'. Enkele maanden later vielen Russische troepen Georgië binnen om steun te bieden aan de pro-Russische bevolking van de regio Zuid-Ossetië.

De uitlatingen van De Hoop Scheffer worden door sommigen uitgelegd als een bewijs voor de theorie dat niet Rusland, maar de Navo de schuld draagt voor de conflicten in Georgië en Oekraïne. Maar die interpretatie gaat te ver.

Twee jaar geleden zei De Hoop Scheffer in een vraaggesprek met de Volkskrant al dat de Navo-landen de vernedering voor Rusland 'hebben onderschat'. 'Het gaat om percepties. Die doen ertoe.' Maar, voegde hij eraan toe: 'Het is geen rechtvaardiging van Poetins acties.'

Omstreden

Het besluit de deur open te zetten voor Georgië en Oekraïne was op de Navo-top van 2008 in Boekarest al uiterst omstreden. De Amerikaanse president Bush wilde de twee landen de status van kandidaat-lid geven, maar dat stuitte op fel verzet van landen als Duitsland en Nederland. Uiteindelijk bleef het bij de belofte hen ooit toe te laten, maar er werd geen termijn genoemd.

Wat die belofte precies inhield, daarover valt te twisten. Het was destijds al heel onwaarschijnlijk dat Georgië lid zou kunnen worden, aangezien de Navo-landen beslist niet betrokken wilden raken bij een mogelijk conflict tussen Georgië en Rusland om de afvallige regio's Zuid-Ossetië en Abchazië.

Mogelijk heeft de toezegging van de Navo indirect wel bijgedragen aan het roekeloze besluit van de toenmalige Georgische president Michaïl Saakasjvili een militair offensief te beginnen om Zuid-Ossetië weer in handen te krijgen. Dat gaf Rusland een argument om Georgië binnen te vallen. Het resultaat was dat de twee opstandige regio's feitelijk in handen van Rusland kwamen, waarmee Georgië's kans op het Navo-lidmaatschap voorgoed lijkt verkeken.

Oud-president Mikhail Saakashvili wordt door beveiliging naar een bunker gebracht vanwege de dreiging van Russische bombardementen op Gori, Georgië in 2008. Foto ap

Het Kremlin hamert er steeds op dat de uitbreiding van de Navo in strijd was met de toezeggingen die westerse leiders na de val van de Muur in 1989 hadden gedaan. Maar die toezeggingen zijn nooit vastgelegd. Wel heeft Rusland nog in 1997 een akkoord met de Navo gesloten over de oprichting van een Rusland-Navo-raad, waarbij Moskou uitdrukkelijk het soevereine recht van alle Europese staten erkende om zelf hun eigen veiligheidsstructuur te kiezen.

Dat betekende in de praktijk dat Rusland zich, ook al was het met enige tegenzin, neerlegde bij de vrijheid van de Oost-Europese landen om aan te kloppen bij de Navo. Achteraf was het volgens sommigen een slecht idee om hen toe te laten, maar destijds waren de betrekkingen met Rusland redelijk goed. Bovendien, afwijzen was ook lastig. Waarom zou de Navo voorrang moeten geven aan de achterdocht van de Russen boven de vrees van de Oost-Europese landen voor de grote buurman die hen decennia lang had overheerst?

Ingrijpen

Na de val van de pro-Russische Oekraïense president Viktor Janoekovitsj in het voorjaar van 2014 besloot Rusland in te grijpen om te voorkomen dat Oekraïne tot de Navo zou worden toegelaten. Daarmee zou Rusland zijn marinebasis in Sebastopol op de Krim kunnen verliezen.

President Poetin besloot in het geheim militairen, 'groene mannetjes', naar de Krim te sturen om de annexatie van het schiereiland voor te bereiden. Met steun van Rusland begonnen pro-Russische separatisten tegelijkertijd een oorlog in het oosten van Oekraïne.

Of Oekraïne inderdaad op weg was om op korte termijn lid te worden van de Navo, is twijfelachtig. Ook al waren veel Oekraïners voor het aanhalen van de banden met de Europese Unie, in 2013 was de meerderheid van hen nog tegen aansluiting bij de Navo.

Zeker is wel dat Rusland met de annexatie van de Krim en de militaire steun voor de rebellen in het oosten het Memorandum van Boedapest overtrad. In dat verdrag uit 1994 had Oekraïne de garantie gekregen dat Rusland de bestaande Oekraïense grenzen zou respecteren in ruil voor het opgeven van het Oekraïense deel van het vroegere Sovjetkernarsenaal.

De steun voor aansluiting bij de Navo is sinds de Russische inval flink toegenomen in Oekraïne, maar zolang Rusland de Krim in handen heeft is die optie afgesloten.

Meer over