In historische correctie schieten we door naar extreem-rechts

Het cordon sanitaire rond Hans Janmaat smoorde een geluid dat indertijd gehoord moest worden. Maar in de historische correctie schieten we nu door naar de andere kant, schrijft Peter Wierenga.

De aaibaarheid van rechts Nederland Beeld Gees Voorhees

Vooruitgang, zo mag je het ontbreken van een cordon sanitaire tegen opinies aan de uiteinden van het politieke spectrum wel noemen. Ooit zagen we in gedachten al laarzen en bruinhemden marcheren als iemand wat strengere eisen aan immigranten wilde stellen. En trokken daar de consequentie uit dat doodzwijgen het devies was. Terwijl een 'foute' partij absoluut niet genegeerd hoeft te worden. Sterker nog, er is genoeg reden om aan te nemen dat het contraproductief werkt als je niet serieus het debat aangaat met die partij. Hoe meer Pim Fortuyn werd weggezet als een fascist voor wie geen plaats zou moeten zijn in de Nederlandse politiek, des te sneller steeg zijn populariteit.

Maar voorkomen dat je demoniseert, hysterie vermijden - wanneer slaat dat door in bagatelliseren? Waar gaat serieus nemen over in vergoelijken? Blijven we wel de vinger op de zere plek leggen door precies te zijn in onze kwalificaties, zodat we antidemocratische en antirechtstatelijke tendensen tijdig herkennen?

Het politieke discours is als geheel onmiskenbaar opgeschoven naar rechts. En daarmee hebben etiketten als radicaal-rechts, extreem-rechts en neonazistisch een andere betekenis gekregen.

Neem Hans Janmaat, leider van de Centrum Democraten in de jaren tachtig en negentig. Destijds was de weinig charismatische, warrig formulerende oud-docent maatschappijleer zo ongeveer de verpersoonlijking van het Kwaad. De Tweede Kamer stroomde leeg als hij aan het woord was, journalisten weigerden hem serieus te interviewen. Nu, in retrospectief, schamen 'we' ons daar een beetje voor, en helemaal voor de kille bejegening die zijn vrouw Wil Schuurman ondervond na een radicaal-linkse aanslag die haar invalide maakte. In het parlement had ze een ver weggestopte kamer waar je met een trappetje moest komen; ze zocht het maar uit.

Nu is een soort van rehabilitatie van Janmaat gaande. Een toneelstuk, een documentaire, een boek over hem. Veel standpunten van de Centrum Democraten, een partij die toen nog onomwonden als extreem-rechts werd aangeduid, worden helemaal niet meer als schokkend ervaren. Het failliet van de multiculturele samenleving - ooit een gewaagde stellingname - is een dogma op zich geworden dat weinig tegenspraak ontmoet.

Nederlandse Volksunie

Jazeker, we hebben geleerd. Cordons zijn uit den boze, media zijn opener geworden. Zo verscheen afgelopen maandag Constant Kusters van de Nederlandse Volksunie in de talkshow van Jeroen Pauw. Beelden van agressieve jongeren die onsmakelijke leuzen scandeerden op inspraakavonden over azc's in gemeenten hadden bij nogal wat televisiekijkers tot verontwaardiging geleid. Onder de luidruchtige insprekers bevinden zich veel 'gewone' inwoners. Maar ook partijleden van de NVU roeren zich op die bijeenkomsten, of ze zelf nu uit de betrokken gemeenten komen of niet.

Kusters was niet uitgenodigd door Pauw om aan de schandpaal te worden genageld, zoals het vroeger misschien wat vaker ging. De gevestigde orde ging keurig met hem in debat. Bernt Schneiders, voorzitter van de burgemeesters, sprak hem beleefd maar consequent aan op de intimiderende acties van zijn leden. 'Ik ben hier helemaal naartoe gekomen om uw meningen te horen, maar ook om er iets tegenover in te brengen.'

Kusters werd - ook door andere gasten - bijna gesmeekt om zijn achterban in het gareel te houden, omdat die andere deelnemers aan het democratische proces, namelijk degenen die zich in zo'n zaaltje nog wel durfden uit te spreken voor de komst van vluchtelingen, angst aanjoeg.

Onfrisse achtergrond

De uitkomst was dat het in Pauw over de bepaald onfrisse achtergrond van de NVU, die van oudsher banden heeft met Duitse neonazi's, nauwelijks ging. Iets wat ook politicoloog Sarah de Lange van de Universiteit van Amsterdam opviel: 'De NVU is een extreem-rechtse, neonazistische partij die geweld verheerlijkt, vergelijkbaar met de NPD in Duitsland. Maar daar is Kusters niet op aangesproken.' Zo liepen NVU'ers in marsen samen met Duitse neonazi's en werden leuzen gescandeerd tegen Joden. In het verleden had de club zelfs een eigen 'ordedienst', de Radical Volunteer Force.

Pauw hield Kusters wel een AIVD-rapport uit 2010 voor waarin de geheime dienst de NVU een gevaar voor de democratie noemt, strevend naar een éénpartijstaat. Kusters deed dat af als oude koek en wist zich er daarna gladjes onderuit te praten. Minister Asscher liet in de Kamer weten dat hij zich had zitten opvreten. 'Een neonazi op tv als vertegenwoordiger van bezorgde burgers. Een enorm dieptepunt.'

Het zou flauw zijn, en onterecht, om dit alleen op het bordje van een talkshow te leggen. Er is nog een aanwijzing dat deze beweging, die stamt uit 1971 maar de afgelopen tien jaar slechts enkele tientallen aanhangers telde, uit beeld was geraakt. Zo omschreef de Volkskrant de Nederlandse Volksunie deze week als 'radicaal-rechts' - volgens De Lange nogal een eufemisme. 'Dat etiket plakken we tegenwoordig op partijen als de LPF en de PVV: radicaal-rechts of radicaal-rechts-populistisch. Toen Fortuyn opkwam, constateerden wetenschappers dat dit toch een ander fenomeen was dan het traditionele extreem-rechts. Daarom is dat nieuwe label gecreëerd.'

Je kunt je afvragen of zo'n label veel toevoegt. Wil Geert Wilders eigenlijk ook niet een land zonder (moslim-)immigranten? En roept hij het volk niet op tot 'verzet'? Maakt het dan verschil dat hij er braaf bij zegt dat de weg daarnaartoe democratisch en geweldloos is? En dat hij het niet in zijn hoofd haalt nazisymboliek te gebruiken - de ambivalente lading van Martin Bosma's Prinsenvlag daargelaten? Nou, toch wel.

Wilders ondertekende deze week de oproep van de fractievoorzitters aan Nederland om te stoppen met intimidatie, dreiging en geweld in het asieldebat. Je kunt dat onwaarachtig vinden, hem verwijten dat zijn opzwepende taal ondanks dit soort verklaringen toch tot geweld kan leiden, Wilders blijft opereren binnen de regels van het parlementaire spel. Alleen wie geweld consequent afwijst, doet dat. Iets wat volgens De Lange nadrukkelijk niet geldt voor de NVU, die met het gedachtegoed van de nazi's flirt. 'Die hebben geweld nooit eenduidig afgewezen.'

Fundamentele kloof

Zo noemt Kusters zichzelf een nationaal-socialist. Je kan toch moeilijk zeggen dat dit een ideologie is die binnen de democratische kaders past. Naar zijn zeggen worden mensen die geweld gebruiken niet meer getolereerd in de partij, maar zijn eigen veroordelingen wegens mishandeling noemde hij achteraf 'niet slim'. Dat klinkt niet als een principiële stellingname.

Kortom: in woorden is het verschil klein, maar tussen de termen extreemrechts en radicaal-rechts ligt een fundamentele kloof. Daarom moeten we de termen nauwkeurig onderscheiden. En dat in heel Europa radicaal-rechtse populisten op sociaal-economisch vlak naar links zijn opgeschoven - veelal uit electorale overwegingen - doet daaraan niets af.

Opmerkelijk is verder dat als Nederlandse media schrijven over geweldsincidenten in Duitsland tegen asielzoekers of vreemdelingen, onherroepelijk het woord neonazi's valt. Terwijl dat vrijwel nooit gebeurt als het om hetzelfde soort incidenten aan deze kant van de grens gaat. Kennelijk zijn media in Duitsland daar meer op gespitst. 'Dat heeft uiteraard te maken met de Duitse geschiedenis', aldus De Lange. 'De Bundesamt fur Verfassungsschutz (Duitse binnenlandse veiligheidsdienst die de grondwet bewaakt, PW) bestrijdt actief het rechts-extremisme. Mede daarom is men daar zeer exact in de terminologie.'

Ook in Frankrijk en Zweden zijn de media volgens haar beter op de hoogte van de verschillende politieke stromingen dan in de soms vluchtige Hollandse meningenfabriek. Bij de oosterburen hebben ze zelfs een mediaprotocol voor de omgang met neonazisme. Dat gaat wel wat ver, vindt ook De Lange. 'Ik ben niet voor het doodzwijgen, maar het is wel van belang om dat soort organisaties in de juiste context te plaatsen. Er zijn in Europa meer verwante clubs met een neonazi-ideologie, zoals Gouden Dageraad in Griekenland. Die hebben politieke tegenstanders en vluchtelingen fysiek aangevallen.'

Het volk

Op dit moment proberen partijen als de NVU mee te surfen op de onrust onder veel burgers over de grote aantallen vluchtelingen die naar Europa komen, om zichzelf een plek te verschaffen in het nationaal debat.

Sinds Fortuyn en Wilders er bij de kiezers de bij uitstek populistische boodschap in hebben geramd dat gevestigde politici niet 'het volk' maar 'de elite' vertegenwoordigen, zijn die politici maar al te gevoelig voor dat verwijt. Overkomen alsof ze het volk de mond snoeren en aan de vrijheid van meningsuiting tornen, is wel het laatste wat bestuurders willen. Daar maakt Kusters handig gebruik van. 'Ik zit hier om uit leggen waarom het volk zo boos is', sprak hij op tv. Toen Schneiders suggereerde om NVU-leden van buiten de gemeente voortaan te weren, kaatste hij terug dat de burgervader de democratie 'op slot' gooit. 'Het is een democratisch recht dat deze jongens hun stem laten horen.'

Kusters weet waar zijn kansen liggen. Al liet hij zijn eigen 'democratische' discours vallen toen hij zei dat het eigenlijk niet uitmaakte wat burgemeesters besluiten over lokale vluchtelingendebatten: 'Wij komen toch waar we willen.' Net zoals hij weigerde om acties als die in Steenbergen te erkennen als intimiderend, terwijl het de essentie is van het democratische debat dat besluitvorming plaatsvindt op basis van argumenten (natuurlijk zijn die er ook tégen een ruimhartig asielbeleid) in plaats van brute kracht.

Racistisch tintje

Terug naar Janmaat. Die was inderdaad geen Hitler-in-de-dop. Terwijl Centrum Democraten toen voor extreem-rechts werden uitgescholden, zien de meeste politicologen ze nu als radicaal-rechts, dus in dezelfde familie als de LPF en de PVV. Dat Janmaat op grond van de uitspraak 'Wij schaffen, zodra wij de mogelijkheid en de macht hebben, de multiculturele samenleving af' werd veroordeeld door de rechter, mede omdat bij dezelfde demonstratie ook leuzen als 'vol is vol' en 'eigen volk eerst' werden geroepen, stuit anno 2015 op onbegrip. En het cordon sanitaire smoorde een wezenlijk geluid, namelijk dat van de stemmers die vonden dat het land 'vol' was.

Het is goed dat die correctie op ons historische beeld er nu is. Maar Janmaat is ook geen martelaar, geen onschuldige ziener die te laat gelijk kreeg. Hij had het bepaald niet op buitenlanders en daar zat ook een racistisch tintje aan. Zo schorste hij een partijlid omdat die een allochtone vrouw had. In zijn entourage bevonden zich bovendien partijleden die veroordeeld waren voor grof geweld tegen allochtonen, het soort schimmige figuren waarvan de LPF en de PVV zich altijd hebben gedistantieerd. Ook waren er contacten met de 'Zwarte Weduwe', Florrie Rost van Tonningen, die een kring van nazi-sympathisanten om zich heen had verzameld.

En sommige standpunten van de Centrum Democraten mogen dan gemeengoed zijn geworden, bijvoorbeeld 'opvang in de regio', dat laat onverlet dat andere wel degelijk ook vandaag de dag als racistisch zouden worden gekenschetst. Zoals de opvatting dat allochtonen pas in de derde generatie voor de Nederlandse overheid mogen werken. Of, zoals De Lange het formuleert: 'Sommige elementen uit het partijprogramma zaten op de grens van radicaal-rechts en extreem-rechts.'

Janmaat verdient ook postuum nog weerwoord, net zo goed als de huidige politici aan de flanken van het democratisch debat. Dat je hen niet moet negeren, bij het minste of geringste voor de rechter moet slepen of zaken moet aanwrijven waarvoor ze niet verantwoordelijk zijn, betekent niet dat je hen niet hoeft tegen te spreken.

Peter Wierenga is classicus, journalist en columnist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden