IN HET VERKEERDE TONEELSTUK

NELLEKE Noordervliet doet in haar column van 17 januari verslag van een tweede bezoek aan Robbeneiland dat zij treffend beschrijft als een bedevaartsoord voor de heilig verklaarde Nelson Mandela....

Noordervliet vindt Disgrace het beste boek van 1999. Op 27 december schreef ze een indrukwekkende liefdesverklaring aan Coetzee en zijn laatste meesterwerk. Het is, zo stelt ze ons gerust, 'geen politiek correct melodrama'. Zonder het werk van Coetzee, stelt Noordervliet, 'zou ik verstoken blijven van waardevolle, zij het pijnlijke kennis, niet alleen over Zuid-Afrika, maar indirect over mezelf en de werkelijkheid waarin ik leef.'

Ik ben het voor 99 procent met Noordervliet eens. Disgrace is een briljant geschreven roman met de allure van een klassieke tragedie. De hoofdpersoon David Lurie, hoogleraar communicatie aan de Technische Universiteit van Kaapstad, kan de verleiding niet weerstaan om Melanie, een ruim dertig jaar jongere studente, onder druk te zetten met hem naar bed te gaan. Ze is te jong, hij had haar moeten laten gaan. Maar, zo redeneert hij, de schoonheid van Melanie behoort niet alleen haarzelf toe, ook anderen moeten daarvan kunnen genieten. Door het overschrijden van een morele code zet Lurie onontkoombaar een fatale keten van gebeurtenissen in gang.

Disgrace is geen pamflet, geen bijdrage aan het debat over de toekomst van Zuid-Afrika. Disgrace is een Griekse tragedie die in Zuid-Afrika is gesitueerd.

Het zou doodzonde zijn als Coetzee en zijn boek hetzelfde zou overkomen als Bernard Schlink met zijn - even magistrale - roman Der Vorleser. De vijftienjarige gymnasiast Michaël Berg wordt ingewijd in de liefde door een tramconductrice van 36. Hij laat deze Hanna op zijn beurt kennis maken met de klassieken uit de wereldliteratuur, door haar voor te lezen. Hanna verdwijnt plotseling uit zijn leven. Even plotseling duikt ze weer op, in de beklaagdenbank. Hanna staat terecht omdat ze bewaakster is geweest in een concentratiekamp, Michaël kijkt toe als student rechten: zijn grote liefde blijkt een oorlogsmisdadigster te zijn geweest. Hanna bekent niet alleen haar schuld, maar laat zich ook misdaden in de schoenen schuiven waaraan ze geen schuld heeft. Tot elke prijs, in dit geval veroordeling tot levenslang, wil ze haar geheim bewaren. Maar Michaël komt er achter: ze is analfabeet.

Ook Der Vorleser is een Griekse tragedie, ditmaal gesitueerd in het naoorlogse Duitsland. Maar Schlink werd volkomen verkeerd begrepen. Tot zijn verbijstering werd zijn boek meteen in de sfeer van de Vergangenheitsbewältigung getrokken. Was Der Vorleser niet een schoolvoorbeeld van Duits zelfbeklag, uiteraard bedoeld om de onschuld van het gewone volk aan de nazi-misdaden goed te praten? De arme Schlink eindigde bij Oprah Winfrey, waar hij manmoedig weigerde de vraag te beantwoorden 'hoe voelt het om Duitser te zijn?'.

Ook Willem Jan Otten kwam in het verkeerde toneelstuk terecht. Zijn roman De Wijde Blik (over een vrouw die door toedoen van haar overspelige man blind wordt, maar uiteindelijk ten koste van hem haar lot in eigen hand neemt) geeft blijk van inspiratie door de klassieken.

In zijn opstel De voorstelling van de dood als oplossing uit 1995 schrijft Otten: 'Ons besef van wat tragisch is hebben we te danken aan de Griekse tragedies. Het draait daarbij bijna altijd om een taboe, en om de overschrijding daarvan.' Denk aan Oedipus die zonder het te weten met zijn moeder trouwt of aan Agamemnon die zijn kinderen doodt om de goden gunstig te stemmen. Otten: 'Voortdurend draait het om de botsing tussen het verlangen van mensen om 'zelf hun eigen werk te zijn', en de kracht van de 'noodzakelijke machten'. Juist de personages met de grootste macht komen in een verhaal terecht waarbij ze stapsgewijs van hun zeggenschap over zich zelf en hun leven worden beroofd.'

Precies wat Schlink is miskomen en Coetzee ten deel zou kunnen vallen, overkwam Otten, die behalve van klassieke tragedies ook van pornografie en religie houdt. Otten is ook nog tegen euthanasie. Dat zijn taboes waar weldenkend Nederland niet van gediend is. En zo werd Ottens toneelstuk De nacht van de pauw niet gezien als een studie naar de tragiek van het leven, maar als politiek vormingstoneel op r.k.-grondslag.

Nelleke Noordervliet wil dat Coetzee de Nobelprijs krijgt. Dat lijkt me prima - als het maar de Nobelprijs voor literatuur is, en niet die voor de vrede.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden