In het oog van orkaan Sars

'We wisten niet waar te kijken, tot een zieke kok binnenkwam' Van de ene dag op de andere werd Malik Peiris' laboratorium in Hongkong een heksenketel, toen een mysterieuze longontsteking wild om zich heen greep....

Ze zitten wat vermoeid op een bank in de lounge van hotel Zuiderduin in Egmond aan Zee, maar hun ogen schitteren ongekend helder. Dr. Malik Peiris en zijn twintig jaar jongere collega dr. Leo Poon van het Queen Mary Hospital in Hongkong krijgen de glimlach haast niet van hun gezicht. Half maart isoleerden ze het virus dat Sars veroorzaakt en twee weken geleden vond hun team bewijs dat het betreffende coronavirus waarschijnlijk is overgesprongen van civetkatten naar de mens.

De twee onderzoekers zijn gevierde, maar bescheiden, gasten op het negende symposium over Nidovirussen dat het Leids Universitair Medisch Centrum deze week organiseerde. Niemand had tijdens de voorbereiding van het internationale congres kunnen bevroeden dat het virus dat Sars veroorzaakt, behoort tot de coronavirussen welke weer lid zijn van de orde van Nidovirussen. Dus kreeg Sars op het laatste moment een extra plaatsje en kwamen Peiris en Poon voor een paar dagen over uit Hongkong.

Even rust na de hectiek van het Hongkongse ziekenhuis. 'We hebben bijna een maand lang nauwelijks geslapen. Totale chaos is nog een milde benaming voor wat zich in februari en maart afspeelde op ons lab.', zegt Peiris, die zich aanvankelijk concentreerde op mogelijke uitbraken van een wereldwijde griepepidemie. 'Ons kleine lab kreeg een enorme werklast te verduren. Dag-in-dag-uit. Veel stress, een absolute hel, tot we na een maand nieuwe mensen erbij kregen.'

Poon en Peiris waren de juiste mensen op de juiste plaats toen in februari de eerste meldingen van een ernstige longziekte uit de naburige provincie Guandong kwamen. Peiris: 'Eerder in december hadden wij in Hongkong twee patiënten met het influenzavirus type H5N1 binnengekregen. Dit is een vogelvirus dat kan overspringen naar mensen en daar een gevaarlijke griep kan veroorzaken. Tot dan toe werd het gelukkig zelden van mens op mens overgedragen. Wij zijn steeds alert op aanwijzingen voor het ontstaan van een nieuwe wereldwijde griep-epidemie en wij dachten: dit is het. We hebben direct een pandemiewaarschuwing gegeven en zijn begonnen met de productie van een vaccin.'

Maar de onderzoekers waren daarmee te vroeg. Omdat het - door de bureaucratie en politieke gevoeligheden - zeer moeilijk is om patiëntenmateriaal uit China te verkrijgen, konden zij dat ook niet bestuderen. Daardoor ontbrak de mogelijkheid te zien of de longontstekingen in Hongkong van dezelfde aard waren als die in Guandong. Totdat eind februari een professor uit Guandong ziek werd in Hongkong, evenals diens zwager en een gezondheidswerker. Bij hen werden geen H5N1 of andere influenzavirussen gevonden en ook geen notoire verwekkers van pneumonie. Toen begon de speurtocht naar een onbekende ziekteverwekker.

Peiris: 'Wij hebben het virus uiteindelijk kunnen kweken en dat op 21 maart aan de Wereld Gezondheidsorganisatie gemeld. Ook dat we antilichamen tegen het virus in patiënten konden aantonen, zodat we een test hadden. Toen brak de hel los. Iedereen begon ons monsters te sturen. We kregen dagelijks 200 extra monsters te analyseren. Het was alsof we door een atoombom waren getroffen.'

Peiris had al iets vergelijkbaars meegemaakt in 1997 toen de vogelgriep bij mensen toesloeg, maar nu oefende de buitenwereld een nog veel grotere druk uit. Waarschijnlijk ook doordat aanvankelijk vooral artsen het slachtoffer waren. 'We stonden voor een enorm dilemma', zegt Peiris. 'Als onderzoeker wil je een test ontwikkelen, die evalueren en vervolgens een paar maanden later in de kliniek toepassen. Maar een patiënt heeft er niets aan als je drie maanden na z'n overlijden met iets komt. De evaluatie hebben we daarom on the run moeten doen.'

Er is tot nu toe nog geen tijd geweest om de vondst van het virus te vieren. Nog geen dineetje met de groep heeft men kunnen houden. Want er moest zoveel worden uitgezocht en nog steeds. Ook al heeft de internationale wetenschappelijke gemeenschap als een speer en zeer coöperatief gereageerd op het Sars-alert, is het virus inmiddels voor een belangrijk deel geanalyseerd en zijn de gegevens daarover openbaar, er is nog heel veel onbekend. Een gericht geneesmiddel of vaccin bijvoorbeeld, ontbreekt.

Ook de oorsprong van het virus bleef duister. Die vinden werd de opdracht van de ambitieuze Poon die zich stortte op de immunologie en de genetische evolutie van het virus. 'We hadden al snel door dat het virus nieuw voor mensen was. Gezonde persoon hadden er geen antilichamen tegen. We hadden geen flauw idee waar we moesten zoeken, tot we iemand met Sars binnenkregen die kok was in een wildrestaurant.'

In Guandong en andere Chinese provincies bestaan specialiteitenrestaurants waar de bezoekers vers wild kunnen eten. Konijnen, civetkatten worden, net als in kreeftrestaurants, ter plaatse gedood en klaar gemaakt. Civetkatten zijn een soort stinkdieren en geen katten. Ze worden gefokt en in het wild gehouden en voor consumptie verkocht op de markt. Twee collega's van Poon togen naar de markt in Guandong.

'Ze hebben handelaren betaald om bloed van de dieren af te mogen nemen. Analyse daarvan leerde dat een aantal civetkatten en een racoondog het virus bij zich droegen. We hebben die virussen vergeleken met virussen die we uit patiënten hadden gekweekt. Toen konden we niet anders dan concluderen dat het virus is overgesprongen van de civetkat naar de mens en niet omgekeerd.'

De racoondog, een soort wasbeertje, is waarschijnlijk op de markt door civetkatten besmet, denkt Poon die vreest dat een belangrijk deel van het wild in de regio is besmet met het Sars-virus. 'We denken niet dat het eten van de civetkatten mensen heeft besmet, maar dat het virus via de uitwerpselen en de urine wordt overgedragen.'

De hectiek is nu een beetje voorbij, hopen Peiris en Poon. 'We willen ons nu gaan voorbereiden op een mogelijk tweede uitbraak van Sars, zodat we zijn voorbereid. Maar het liefst gaan we terug naar ons influenza-onderzoek', zegt Peiris. 'Sars heeft de internationale gemeenschap afgeleid van griep. Maar het vogelgriepvirus H5N1 ligt nog steeds op de loer.' Als dat virus combineert met een menselijk griepvirus, bijvoorbeeld in varkens die kunnen zijn besmet met zowel het menselijke als het vogelvirus, zijn de rapen gaar. Want dan kan het virulente vogelvirus zich wel van mens tot mens verspreiden.

En die tijdbom, nee die atoombom tikt, meent Peiris. Want een groot deel van de varkens in Zuid-Oost Azië draagt het menselijke griepvirus al bij zich. Het is een kwestie van wachten tot een ervan combineert met een geschikt vogelvirus tot een nieuwe dodelijke griep zoals de Spaanse. Die zaaide, na de Eerste Wereldoorlog, in recordtempo wereldwijd dood en verderf. Bij zo'n griep vergeleken, is Sars kinderspel, waarschuwt Peiris. 'Het enige voordeel is dat we nu een vroeg waarschuwingssysteem hebben en snel vaccins kunnen maken tegen griepvirussen. Maar de verspreiding ervan zal veel sneller zijn dan van het Sars-virus, terwijl dat al een enorm effect heeft gehad op gezondheidszorg en economie.'

Maar eerst hopen de onderzoekers op vakantie te kunnen, want sinds december staat hun productieniveau wel erg hoog afgesteld. 'Ik heb dit nu twee keer meegemaakt, een derde keer hoeft niet', zegt Peiris, die erkent dat het natuurlijk wel zeer interessant is.

'Mensen hier hebben vaak geen idee van de chaos die er heerste. Congresdeelnemers vragen bijvoorbeeld of we iets weten over de genetische achtergrond van onze Sars-patiënten. Aan dat soort dingen kwamen we absoluut niet toe. Je bent eigenlijk alleen bezig met overleven, ook als onderzoeker.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden