ReportageRusland

In het noordelijkste stadje van Rusland kunnen ze niet wachten tot de ijskappen smelten

Nergens is de hoop op klimaatopwarming zo groot als in Pevek, een vervallen stadje in het noorden van Rusland. Nu de ijskappen steeds sneller smelten, krijgt het een sleutelrol in Poetins poolstrategie. Maar of de inwoners daar ook van profiteren?

De haven van Pevek, met op de achtergrond de eerste drijvende kerncentrale ter wereld. Pevek zal de ‘oostpoort’ vormen van de nieuwe noordelijke waterweg.Beeld Yuri Kozyrev/Noor

Het is donker op het randje van de wereld, al twee maanden lang. De klok zegt dat het avond is. Over de sneeuw giert de poolwind tegen een afgelegen groep betonnen flatgebouwen. Ertussen staan personenauto’s stationair te draaien, vechtend tegen de bevriezingsdood. Mensen zie je hier niet. Ja, soms, in een flits, als er een schim de straat overschiet naar kruidenier nummer 1 of kruidenier nummer 2. En dan snel terug, met proviand in een plastic tasje, het betonnen flatgebouw weer in.

Alsof het een gewone winter is in Pevek, het noordelijkste stadje van Rusland, 5.600 kilometer van Moskou. Maar dat is het niet.

In een zeecontainer aan de kust zitten acht jonge mannen dicht tegen elkaar rond een tafeltje. Ondanks de blazende verwarming via een dieselgenerator houden ze hun dikke jassen aan en blijven de capuchons over de voorhoofden getrokken. In de ogen die nog open zijn, is de uitputting te lezen. De hele dag hebben ze metalen buizen aangelegd in de snijdende poolwind.

Het zijn Pasja en zijn mannen. Ingevlogen uit Sint-Petersburg om Pevek te verbinden met een huizenhoog wit schip dat in een dampend wak voor de kust ligt. Tegen riante salarissen, dat wel. ‘Nog vier maanden en we zijn rijk’, zegt Pasja.

Het witte schip is het voorteken van wat hier te gebeuren staat, in een van de meest afgelegen nederzettingen op aarde. Op de buitenkant van het schip is het symbool van een nucleair atoom geschilderd. De eerste drijvende kerncentrale ter wereld is 10 duizend kilometer over de ijsschotsrijke oceaan gesleept en moet nu gaan doen waarvoor Rusland haar heeft gebouwd: Pevek klaarstomen voor een sleutelrol in Ruslands poolstrategie.

Profiteren van klimaatverandering

Die strategie is bedoeld om Rusland volop te laten profiteren van klimaatverandering. Terwijl andere landen negatieve gevolgen vrezen van hogere temperaturen en economische offers maken om hun CO2-uitstoot terug te dringen, is Rusland bezig kansen te benutten van een warmer klimaat. Zowel economisch als militair.

Dankzij steeds sneller smeltend poolijs opent ten noorden van Rusland een waterweg tussen de Atlantische Oceaan en de Stille Oceaan. De route die Willem Barentsz zocht aan het einde van de 16de eeuw, maar nooit vond, omdat ze toen nog niet bestond. Nu is de ijskap dunner dan ooit en straks, als de zomer intreedt, wijkt het ijs voor de schippers op de Noordelijke IJszee als het water van de Rode Zee voor Mozes.

Om de route het hele jaar open te houden, heeft president Poetin een gloednieuwe vloot de zee opgestuurd. De vloot bestaat nu al uit 41 ijsbrekers en daar komen er nog eens 11 bij voor 2035. Het zijn de grootste en krachtigste ijsbrekers van de zeven zeeën, sommige met een bijna onbegrensd bereik door nucleaire aandrijving. In het zog van de ijsbrekers trekken gastankers die vooral vloeibaar aardgas uit het noorden van Siberië naar Europa en Azië brengen. Een nieuwe vloot van ijsbrekende gastankers kan de noord al zelfstandig ronden, zonder hulp van een ijsbreker.

Ook in het zog van de ijsbrekers: internationale koopvaardijschepen, waaronder een enkel vrachtschip onder Nederlandse vlag. Ze betalen Rusland voor assistentie van ijsbrekers en krijgen zo toegang tot een kortere zeeweg. De noordelijke zeeroute verkleint de afstand tussen de Rotterdamse haven en Aziatische havens met ruim eenderde ten opzichte van de drukke route door het Suez-kanaal: Yokohama is geen 33 dagen varen meer, maar slechts 20. Minder transporttijd, minder brandstofkosten.

De warmte belooft nog meer voorspoed voor Rusland. Klimaatopwarming brengt grote hoeveelheden fossiele brandstoffen dichterbij. Volgens schattingen bevindt eenderde van de onontdekte gas- en olievoorraden zich in de poolcirkel, waarvan de meeste voor de Russische kust.

De Russen hebben met een duikboot vast een titanium vlag op de zeebodem onder de Noordpool geplant en benoemen zichzelf tot poortwachters van de nieuwe waterweg. De westpoort wordt gevormd door havenstad Moermansk. Voor de oostpoort is de keus van het Kremlin gevallen op het afgelegen groepje betonnen flatgebouwen in het uiterste noordoosten van Rusland: Pevek.

Nergens is de hoop op klimaatopwarming zo groot als hier. Het stadje in de toendra verkeert in erbarmelijke staat. Zeker de buitenste ring van Pevek bestaat uit ruïnes. Maar de geraamten van beton staan ook in de haven en om de hoek van het pleintje met het standbeeld van Lenin.

Pevek ontleent zijn bestaansrecht aan de noordelijke zeeroute. Toen de Sovjet-Unie de route met ijsbrekers bevoer, fungeerde Pevek als een geheime haven voor de doorvoer van goud en uranium uit nabijgelegen mijnen. De haven groeide aan het eind van de jaren tachtig uit tot een stad met dertienduizend inwoners. Maar toen viel het doek voor de Sovjet-Unie en kwam de vaart op de noordelijke zeeroute vrijwel tot stilstand. De inwoners van Pevek bleven achter op een plek die niet geschikt is voor menselijke bewoning.

‘Ik heb alleen maar mensen zien vertrekken’, zegt de serveerster van een eetgelegenheid met vier tafels. ‘Een normaal mens komt hier niet heen. Alleen een mens die op de vlucht is komt naar Pevek.’

De keuken serveert ontdooid kip- en varkensvlees dat met containerschepen en oude Antonov-propellervliegtuigen wordt ingevoerd van ‘het vasteland’, zoals ze hier over de rest van Rusland praten. De prijzen zijn hoger dan in Moskouse restaurants.

Zeldzame nieuwkomer

Een van de weinige nieuwkomers is Jana Vigants en inderdaad, ze is gevlucht. Vijf jaar geleden, uit de oorlog in Oekraïne. Ze wilde ver weg met haar dochter en had van Pevek gehoord: de ouders van haar man hadden elkaar hier leren kennen, toen het stadje nog bloeide.

‘Ik wist dat het koud zou worden’, zegt ze in het natuurkundelokaal van school nummer 2 – school nummer 1 is er niet meer. Ze vond er werk als leerkracht na minder leuke maanden in de oude elektriciteitscentrale. Niet de temperatuur achter het raam, min 39 vandaag, is het probleem voor Vigants, maar de wind. ‘De poolwind is mijn grootste angst, nog steeds, ik kan er niet aan wennen.’

De familie Karimov verhuisde vijf jaar geleden vanuit Omsk in de Oeral naar Pevek, tot onbegrip van familie. Beeld Yuri Kozyrev/Noor

Dus is ze vooral binnen, net als de rest van de bevolking, die nog uit vierduizend mensen bestaat. Contact met haar familie heeft ze weinig, ze miste zelfs de bruiloft van haar broer. Ze wijt het aan het tijdsverschil van tien uur en het gebrek aan internet. ’s Nachts is er meer bandbreedte, sommige mensen staan ervoor op, maar ook dan is Skype te veel gevraagd. Terwijl de rest van Rusland is meegegaan met de tijd, is Pevek vastgevroren in het verleden.

De enige overgebleven uitgaansgelegenheid is een cultuurcentrum met de naam IJsberg, waar af en toe een film wordt vertoond en bij uitzondering wordt gedanst. Maar op de meeste avonden is IJsberg uitgestorven. Net als de straten.

Het meest nog mist Vigants haar datsja met de perenboom. In Pevek zijn geen datsja’s en ook geen peren of ander vers voedsel, behalve rendiervlees en vis. ‘Een salade van komkommers en tomaten is een feestmaal voor mij geworden’, zegt ze. De boot met betaalbaar proviand komt op z’n vroegst pas weer in juli. Dan is het rennen om vooraan te staan in de rijen bij kruideniers nummer 1 en 2.

Toch wil ze blijven. Ze vindt haar werk leuk, er is hier vrede op straat en het salaris is fors hoger dan op ‘het vasteland’ dankzij een overheidsbonus voor mensen in het noorden.

Glansrol voor Pevek

Bovendien breekt nu het grote moment aan voor Pevek. Op de laatste dag van 2019 ondertekende de Russische regering een plan van 11 miljard euro voor nieuwe infrastructuur langs de noordelijke zeeroute, met een glansrol voor Pevek. De zeehaven wordt voor het eind van dit jaar gerenoveerd door een bedrijf van buiten. Er wordt nieuw leven geblazen in de mijnen, zoals een omvangrijke kopermijn. Pevek wordt een steunpunt voor schepen op de noordelijke zeeroute, met een eigen ijsbreker en een reddingsbasis. En in 2023 moet het vliegveld zijn vernieuwd.

‘De hele wereld zal over Pevek horen’, glundert Zjaslan Karimov. Hij kijkt vanuit zijn keukentje op de derde verdieping naar de verlichte kerncentrale voor de kust. Door de lichtjes in de poolnacht lijkt het schip meer op een gezellig cruiseschip dan op een varende bunker waar kernsplijting plaatsvindt. ‘Mooi is-ie, hè’, zegt Zjaslans vrouw Jevgenia.

De Karimovs spreken over het noorden met de onbevreesdheid die je wel vaker aantreft onder het Russische volk, dat al eeuwen kampt met strenge winters. Tot onbegrip van hun familie verhuisden Zjaslan en Jevgenia vijf jaar geleden met hun twee zoontjes van Omsk, een grote stad in de Oeral, naar Pevek. Jevgenia: ‘Het noorden is een plek van mogelijkheden.’

Tot dusver uiten die zich vooral in financiële mogelijkheden. Ook zij kwamen terecht op school nummer 2, als gymleraren – veel andere werkgevers zijn er niet. ‘We kunnen hier elke zomer weg om op vakantie te gaan naar een all-inclusiveresort in Turkije’, zegt Jevgenia over de enige vier maanden per jaar waarin de temperatuur in Pevek boven het vriespunt ligt. ‘Iedereen kijkt uit naar de zomer. Dan gaat iedereen hier weg.’

De donkere winters komen ze naar eigen zeggen door met vitaminepillen, visolie, zo veel mogelijk slaap en maximaal zes minuten per dag op straat: drie minuten van huis naar school en drie minuten terug. De Karimovs, allebei halverwege de 30, zijn van plan minstens tot hun pensionering te blijven.

Maar wat ze zelf precies hebben aan de drijvende kerncentrale en de noordelijke zeeroute? ‘Dat komt vast nog wel’, zegt Jevgenia. Ze haalt hoop op vooruitgang uit de kleur van het water uit de kraan. Ze trekt de kraan open en zegt: ‘Zie je, bijna doorzichtig. Een paar jaar geleden was het cola, fanta, cola, fanta.’

Bij de kinderen ontbreekt de avonturiersgeest nog. Die willen liever terug naar Omsk. Emile van 11: ‘Het is moeilijk ademhalen hier en er zijn geen bomen.’

Pril toerisme

Rusland kent een lange geschiedenis van overmeestering van de natuur. Stalin vertrouwde op dwang om economische en militaire doelen te bereiken in het noorden. De lege regio rond Pevek staat bekend om de uraniummijnen, waar slachtoffers van goelagkampen zonder bescherming werden tewerkgesteld. De overblijfselen van de kampen zijn nog te zien.

Igor Ranav rijdt er toeristen naartoe in de zomer, als de voormalige kampen bereikbaar zijn. Hij laat foto’s zien van prikkeldraad en ingevallen barakken tegen heuvelwanden. ‘De omstandigheden waarin mensen daar moeten hebben geleefd, zijn niet voor te stellen’, zucht hij. ‘De angst schiet door je lichaam op die plek.’

Igor Ranav brengt twee sneeuwhonden en een rendier naar het tentenkampje dat hij heeft opgezet voor toeristen. ‘Waar ter wereld heb je nou voormalige goelagkampen, een drijvende kerncentrale en ook nog eens cultuur van inheemse volkeren?’ Beeld Yuri Kozyrev/Noor

Ranav, geboren in een inheems volk van rendierjagers, ziet door de noordelijke zeeroute het groepje flatgebouwen aan het eind van de wereld veranderen in een boomtown met zelfs een toeristensector. Goed, vorig jaar had hij nog maar tien binnen- en buitenlandse gasten in het appartement dat hij verbouwde tot bed and breakfast, maar Ranav is overtuigd van Peveks potentie als toeristenoord. ‘Op hoeveel plekken ter wereld heb je nou voormalige goelagkampen, een drijvende kerncentrale en ook nog eens cultuur van inheemse volkeren?’, zegt Igor achter het stuur van zijn busje, terwijl hij een rendier en twee sneeuwhonden verplaatst naar een tentenkampje dat hij heeft opgezet voor toekomstige toeristen.

Nu moet hij naast zijn toeristenbusiness nog ander werk doen om rond te komen – in de bevroren graaft hij graven voor de doden van Pevek. Hij verwacht dat dat niet meer nodig is zodra de economie van het stadje begint te draaien door de noordelijke zeeroute en de autoriteiten de toegangsregels voor de stad versimpelen voor buitenlandse toeristen. Die moeten nu nog toestemming vragen aan de gouverneur om Pevek te bezoeken. ‘De regering in Moskou vindt Pevek belangrijk. Dat zegt wat in Rusland.’

Het is maar de vraag of de noordelijke zeeroute op korte termijn een economisch succes wordt. Internationale scheepvaartbedrijven zijn huiverig door hoge verzekeringskosten: drijfijs maakt de noordelijke route risicovol en het is nog wachten op de bouw van reddingsbases voor noodhulpoperaties, zoals die in Pevek. Nog een handicap: de noordelijke wateren zijn relatief ondiep, waardoor de grootste containerschepen er niet doorheen kunnen.

Daardoor wordt de doelstelling van president Poetin voor 2024 niet gehaald. Poetin rekende vanaf dat jaar op 80 miljoen ton vracht per jaar over de noordelijke route, maar dat lijkt 52 miljoen ton te worden volgens het Russische ministerie voor Grondstoffen. In het afgelopen jaar werd er ongeveer 25 miljoen ton verscheept – een hoeveelheid die binnen een week door het Suez-kanaal gaat.

Een geduchte concurrent voor het Suez-kanaal zal de noordelijke zeeroute niet snel worden. Deskundigen gaan ervan uit dat de waterweg niet voor 2040 rendabel wordt voor de internationale scheepvaart. Maar de route is nu al een belangrijke corridor voor fossiele brandstoffen uit het noorden van Rusland, een gebied dat verantwoordelijk is voor bijna eenderde van Ruslands nationale inkomen.

Bovendien is de noordelijke route voor Poetin ook van groot militair belang. Dit is de zee waarover de kernraketten tussen Rusland en Amerika zouden vliegen, als de vlam in de pan zou slaan tijdens de Koude Oorlog. Nu keert de militaire spanning terug, met kernverdragen die sneuvelen en met Rusland dat de VS de loef afsteekt met nieuwe atoomwapens.

Met de noordelijke zeeroute wil Poetin militaire hegemonie in de poolcirkel bewerkstelligen. Langs de kust en op eilanden in de Noordelijke IJszee heropent Rusland militaire bases uit de Sovjet-Unie. Onder de ijskap zwemmen Ruslands atoomonderzeeërs tussen de walvissen. De zee is ook de plek waar het Russische leger zijn nieuwe kernwapens test. De oefeningen worden met lede ogen gevolgd door de bevolking: vorig jaar kwamen zeker zeven mensen om bij een ongeluk met een raket en moest een dorp worden geëvacueerd wegens vrijgekomen straling. Maar Moskou heeft de macht weer over het noorden.

Meer leven, hogere prijzen

Toch is er een groot verschil tussen de poolstrategie van de Sovjet-Unie en die van het huidige Rusland. De Sovjet-Unie verhuisde benodigde arbeidskrachten permanent naar het noorden. Onder president Poetin worden ze tijdelijk ingevlogen. Zoals Pasja en zijn mannen, die de buizen leggen naar de drijvende kerncentrale: zij zijn enkele maanden in het noorden en keren dan terug naar huis in Sint-Petersburg. Dat geldt ook voor de medewerkers van de kerncentrale en de mijnen.

De permanente inwoners lijken langs de tijdelijke inwoners heen te leven. Nu verblijven de ingevlogen werknemers in omgebouwde containers en in het enige hotel van Pevek. Later dit jaar moeten ze worden ondergebracht in een eigen compound. Hun komst kan de komende jaren voor meer leven zorgen in cultuurcentrum IJsberg, maar leidt niet direct tot arbeidsplekken voor de permanente bevolking. Ondertussen drijven de nieuwkomers wel de prijzen op in de twee kruidenierszaken. De prijs voor een zakje chips staat al op 240 roebel (3,50 euro) – het moet de duurste zak chips van Rusland zijn.

Sinds ­anderhalf jaar is Aleksej Korepov de noordelijkste kippenhouder ter wereld. Daarvoor was er nog nooit een kip in Pevek geweest.Beeld Yuri Kozyrev/Noor

De enige tastbare vooruitgang voor de permanente inwoners komt voorlopig van Aleksej Korepov met zijn kippen. Anderhalf jaar geleden was er nog nooit een kip in Pevek geweest, nu zitten er honderden in kooien in een voormalige rendierenslachterij vlak buiten het stadje. Korepov, geboren in Pevek, dacht dat de invliegende werknemers van het vasteland wel belangstelling zouden hebben voor verse eieren – en de permanente inwoners trouwens ook. Eerst moesten ze het doen met eieren die weken op een containerschip hadden gelegen.

Korepov las op internet hoe je dat doet, kippen houden, en kreeg van de overheid de oude rendierenslachterij en wat subsidie. De kippen liet hij invliegen uit Magadan. Het voer komt met het containerschip in de zomer. ‘We zorgen voor 1.400 eieren per dag’, zegt de noordelijkste kippenhouder ter wereld trots. ‘En de vraag is groter dan het aanbod.’

Hij zegt al plannen te hebben voor een varkenshouderij en misschien wel een tomatenkas. Hij kijkt naar de muur, waar een kalender van de drijvende kerncentrale hangt, en zegt: ‘We denken in Pevek weer na over een toekomst.’

Lees verder

Correspondent Tom Vennink nam vorig jaar een kijkje aan boord van de drijvende kerncentrale toen die nog in Moermansk lag. Volgens Rusland kent de centrale geen gevaren. 

Klimaatopwarming komt niet alleen met kansen voor Rusland. Niet ver van Pevek werken wetenschappers aan een immens experiment om de permafrost onder Rusland te beschermen. 

Een andere Russische stad met een donkere goelag-geschiedenis leeft ook langzaam weer op. Jongeren brengen clubs en het eerste speciaalbier naar Magadan. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden