ReconstructieMondkapjes

In het mondiale gevecht om mondkapjes heeft Nederland al een paar ronden verloren

In de wereldwijde strijd om mondkapjes heeft het kabinet in allerijl een eigen inkoop- en distributieconsortium opgezet. Verscholen in de bossen van Leusden voeren ambtenaren, medici en inkopers een zware strijd tegen grootmachten. ‘Er is al veel tijd verloren gegaan.’

Volgens twee bronnen zijn vrachtwagens vol mondkapjes in China op het laatste moment toch nog doorverkocht aan een ander land.Beeld Arie Kievit

Tegenwoordig staan er ­bewakers bij de ingang van een bedrijventerrein in Leusden. Pottenkijkers en ongenode gasten zijn niet meer welkom sinds een cruciaal onderdeel van de Nederlandse strijd tegen het coronavirus is neergestreken in een van de paviljoens. In opdracht van het kabinet moet het zogenoemde ­Landelijk Consortium Hulpmiddelen (LCH) vanuit hier mondkapjes, brillen, schorten, handschoenen , laboratorium­materiaal en testspullen zien in te kopen.

Sinds medio maart werken in Leusden zestig tot zeventig man voor het consortium, verspreid over drie verdiepingen. Het zijn ambtenaren, ziekenhuismedewerkers, inkopers van commerciële ­bedrijven en consultants die veelal in ­allerijl zijn opgetrommeld.

Het is een laatste erfenis van Bruno Bruins, de ex-minister voor Medische Zorg. Op 17 maart stuurt de VVD-bewindspersoon, die dan al onder zware druk staat vanwege het schrijnende ­tekort aan beschermingsmiddelen, een brief rond met vérstrekkende gevolgen. Boodschap: ‘Vanaf heden zullen medische hulpmiddelen centraal worden ingekocht, (her)verdeeld en gedistribueerd.’ En: ‘Iedereen moet deze aanpak volgen voor onbepaalde tijd.’

Het is een ongekende centralisatie. ­Ieder ziekenhuis, ieder verpleeghuis, ­iedere thuiszorgorganisatie heeft van oudsher zijn eigen inkoopkanalen. Nu moet alles opeens landelijk ingekocht worden, rechtstreeks aangestuurd door een topambtenaar op VWS.

Lang niet iedereen is enthousiast. ­‘Helemaal het verkeerde signaal’, meent Jos de Blok, oprichter van thuiszorgorganisatie Buurtzorg. ‘Als je verkondigt dat alles voortaan uit Den Haag komt, gaat iedereen achterover leunen. In theorie kun je zomaar iets nieuws opzetten, maar de overheid staat niet bekend om ondernemerschap.’

De Blok is zeker niet de enige die ­bedenkingen heeft. Leveranciers en ­distributeurs vragen zich ook af wat de ingreep van Bruins te betekenen heeft. Wat kunnen zij nog doen nu blijkbaar ­alles via Den Haag moet lopen?

Overmoedig

Eric Sips, managing director van King Nederland, een van de grootste leveranciers van medische hulpmiddelen in ­Nederland, probeert meteen contact te zoeken met het nieuwe centrale inkoopteam. Op maandag 23 maart mag hij uiteindelijk langskomen in Leusden, waar het consortium min of meer toevallig is neergestreken omdat er ruimte vrij is in een pand van een brancheorganisatie.

Op het bedrijventerrein hebben vertegenwoordigers van de NFU, de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra, de dagelijkse leiding over de operatie. Die mogen weer hun eigen mensen aantrekken. Sips stelt al snel vast dat Bruins iets te overmoedig is ­geweest. Het ministerie heeft wel afgekondigd dat voortaan alle inkopen landelijk gebeuren, maar de nieuwe organisatie is ‘nog niet up and running’.

‘Er is geprobeerd om het wiel opnieuw uit te vinden’, zegt Sips, die ‘uit maatschappelijke betrokkenheid’ drie inkopers uitleent aan het consortium. ‘In het begin is er te weinig gebruikgemaakt van de bestaande structuren en expertise. Zo begon het consortium bijvoorbeeld met het huren van een eigen loodsje, maar toen kwamen ze erachter dat distributie toch ook een vak is en dat het bijvoorbeeld handig is om een onderliggend ict-systeem te hebben.’

Na de mislukte poging om het zelf te doen, is de logistiek van het consortium inmiddels weer uitbesteed aan twee marktpartijen, Mediq en OneMed. Hoe de selectie van die bedrijven is verlopen, blijft mistig. Een woordvoerder van ­Mediq zegt dat het bedrijf enkele dagen na de oprichting van het consortium werd benaderd. Een officiële aanbesteding heeft niet plaatsgevonden.

Ook op andere terreinen gaat volgens ingewijden in de eerste weken veel tijd verloren. Zo wordt veel energie gestoken in het natrekken van duizenden leads en voorstellen die binnenkomen, hoewel het gros amper bruikbaar blijkt.

Ook het ministerie moet wennen aan de nieuwe rol. Chinese fabrieken willen snel uitsluitsel van de tussenpersonen en handelaren die door het consortium zijn ingeschakeld om mondkapjes en andere spullen in te kopen, maar het ­ministerie in Den Haag opereert aanvankelijk omzichtig.

Achteraan in de rij

‘We hebben een aantal keren meegemaakt dat we leveringen konden krijgen, maar die niet doorgingen omdat de besluitvorming in Den Haag te traag was’, zegt Sips, wiens moederbedrijf Bunzl ook in Shanghai werkt voor het consortium. ‘Als je deals laat lopen, sluit je in China achteraan in de rij. Dan loop je geen vertraging van een dag op, maar van twee weken. Het is makkelijk om kritisch te zijn, maar er gebeuren nu ook heel goede dingen. Binnen het consortium werken onze inkopers heel goed ­samen met concurrenten van Mediq, OneMed en Brocacef. Iedereen zet het maatschappelijk belang voorop.’

Andere betrokkenen die anoniem willen blijven, bevestigen dat Nederland in maart meerdere keren achter het net heeft gevist. Het is volgens twee bronnen zelfs voorgekomen dat vrachtwagens vol mondkapjes op het allerlaatste ­moment in China toch nog werden doorverkocht aan een ander land.

Na de stroeve eerste weken groeit de oogst van het consortium. Er zijn nu ongeveer 20 miljoen chirurgische en 3 miljoen hoogwaardigere FFP2-maskers binnengekomen – allemaal uit China. Daarnaast zijn er nog eens 150 miljoen kapjes besteld, al blijft onduidelijk wanneer die binnenkomen. Volgens de berekeningen van het consortium zelf zijn er wekelijks 4,5 miljoen maskers nodig voor de zorg alleen. Dat aantal kan nog groeien als straks eventueel ook buiten de zorg het dragen van mondkapjes wordt aangeraden, bijvoorbeeld voor horeca­personeel, kappers en fysiotherapeuten.

Het consortium in Leusden staat voor een huzarenopdracht, zo erkent bijna ­iedereen. Niet alleen is er midden in een crisis een nieuwe organisatie uit de grond gestampt met mensen die nog nooit hebben samengewerkt, inmiddels moet Nederland in China ook nog opboksen tegen een grootmacht als de VS. ‘Daarmee vergeleken is Nederland drie keer niks’, ­aldus een ingewijde.

Minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid toont zich desondanks tevreden over de vorderingen. ‘Er wordt werkelijk dag en nacht gewerkt’, aldus de CDA-bewindspersoon. ‘Dat heeft inmiddels geleid tot een behoorlijke steady flow aan binnenkomende spullen.’

Eigen voorraden

Toch wacht lang niet iedereen de voortgang bij het consortium af. Bruins mag dan wel hebben verordonneerd om alles landelijk in te kopen, in de praktijk leggen ziekenhuizen en zorginstellingen ook een eigen voorraad aan, bevestigt Ruud Plu, directeur van Intrakoop, een inkoopcoöperatie waar 540 zorgorganisaties bij zijn aangesloten. ‘Iedereen probeert op een nette manier voor zichzelf te zorgen’, aldus Plu.

Er zijn genoeg leveranciers die eveneens buiten het consortium om werken, ook omdat mails en toenaderingspogingen soms ­wekenlang onbeantwoord blijven. Bij meerdere bedrijven en groothandels bestaat grote frustratie over de ondoorzichtigheid van de organisatie in Leusden. Het ministerie heeft nooit actief duidelijk gemaakt welke commerciële partijen onderdeel zijn van de operatie. ­‘Belangenverstrengeling ligt op de loer’, meent een ondernemer die geen positie heeft binnen het consortium. ‘Het is voor ons moeilijk een voet tussen de deur te krijgen als een directe concurrent wel in het LCH zit.’

Iemand als Jos de Blok van Buurtzorg trekt zijn eigen plan om zijn werknemers te voorzien van testen en beschermingsmaterialen, ook omdat het consortium aanvankelijk vooral oog heeft voor de behoeften van ziekenhuizen. De Blok is onder andere afnemer bij de zogenoemde Hulptroepen Alliantie, een particulier initiatief dat met steun van bedrijven als KLM, Coolblue en Flexport de komende tijd op zijn minst een half miljoen mondkapjes per week wil importeren uit China. Zonder overheidsbemoeienis worden die verspreid onder zorginstellingen.

De initiatiefnemers, onder wie ambtenaar en publicist Sywert van Lienden, zochten aanvankelijk wel de samenwerking met het consortium in Leusden, maar dat liep mis, volgens De Blok: ‘Die jongens zijn in eerste instantie afgewezen, maar het ministerie moet juist gebruikmaken van zo’n gideonsbende. Ik heb het allemaal kunnen volgen: het zit gewoon heel goed in elkaar.’

Volgens De Blok ligt er nu nog te veel nadruk op de centrale inkoop. ‘Het is goed om landelijk te coördineren, maar er wordt met het consortium gegokt op één paard. Iedereen die iets kan vinden, moet juist welkom zijn. Je moet de ondernemerszin in Nederland aanmoedigen. Alle bronnen die er zijn, moeten benut worden.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden