Reportage

In het Land van Vuur sterven Italianen door giftige afvalbranden

Roma-kinderen wonen pal naast stortplaats Taverna del Re. Water sijpelt hier weg van de vuilopslag, recht het tomatenveld ernaast in. Beeld Giulio Piscitelli
Roma-kinderen wonen pal naast stortplaats Taverna del Re. Water sijpelt hier weg van de vuilopslag, recht het tomatenveld ernaast in.Beeld Giulio Piscitelli

In Campanië krijgen mensen al jaren veel meer kanker dan in de rest van Italië, door het illegaal storten en verbranden van afval. Nu een rapport van het Italiaanse gezondheidsinstituut dat officieel bevestigt, strijden bewoners opnieuw voor oplossingen. ‘Ik ga niet stilletjes zitten wachten tot ik een tumor krijg.’

Bergen polyester kleding, autobanden, golfplaten, jerrycans, gebarsten wc-potten, afgedankte vriezers, een autowrak. Tussen de tomatenakkers in de noordelijke periferie van Napels vind je het allemaal. Afval verwerken kost geld, dus afval dumpen en in brand steken is business. ‘Dottore, vuilnis is goud’, onthulde maffiabaas Nunzio Perella dertig jaar geleden al aan een politierechercheur.

In de Romeinse tijd heette deze vlakte campania felix, het gelukkige platteland, omdat de grond zo vruchtbaar was. Alleen het veld vol roze appelbloesem naast de berg vuilnis doet daar nog aan denken. Inmiddels staat het gebied tussen Napels en Caserta bekend als de terra dei fuochi. Het land van vuur, waar sommige vormen van kanker 50 procent meer voorkomen dan in de rest van Italië.

Enzo Tosti wijst naar een zwart stuk grond. ‘Kijk, verbrand plastic.’ De maatschappelijk werker woont op een paar minuten rijden van de vuilnisbelt. Zijn dorp, Orto di Atella, is een verzameling betonnen flats. De mensen zijn er gewend geraakt aan de stinkende zwarte rook die op lente- en zomeravonden opsteekt en hen langzaam vergiftigt.

Ook Tosti (63) heeft leukemie, maar ondanks zijn ziekte werkt hij nog steeds in het ziekenhuis. Om drie uur ’s middags is hij klaar en begint zijn tweede werkdag, als activist. Onvermoeibaar rijdt hij de illegale afvalhopen af. Hij inspecteert of er nieuwe troep bijgekomen is en doet geregeld aangifte.

Overblijfselen van een auto en ander afval. Beeld Giulio Piscitelli
Overblijfselen van een auto en ander afval.Beeld Giulio Piscitelli

Het land van het gif

Het is de paradox van het afvalprobleem. Iedereen, inclusief de autoriteiten, is er al decennia van op de hoogte. De politieman die de ecomaffia in de jaren negentig als eerst onderzocht, overleed zelf aan kanker. In februari bevestigde het Nationale Gezondheidsinstituut eindelijk wat iedereen hier al jaren wist: er is een causaal verband tussen de afvalverbranding en de vele ziektegevallen.

Vooral kinderen krijgen vaak kanker, ook borstkanker komt veel voor. Toch lukt het maar niet om een eind aan de dodelijke branden te maken, laat staan om de vuilnisbelten schoon te krijgen. Waarom gebeurt er al jaren zo weinig aan deze dramatische gezondheidscrisis? Te veel belangen, luidt het antwoord op die vraag doorgaans: van ondernemers, bestuurders en natuurlijk de camorra, de maffia rond Napels.

De terra dei veleni, het land van het gif, is hun werk. De lokale maffia verdient er geld aan het begraven van vaten vol chemisch afval voor bedrijven uit het noorden. Ook in het land van het vuur kwamen vrachtwagens lange tijd vuilnis uit het hele land dumpen. Maar zelfs nu zulke ladingen van buiten beter gecontroleerd worden, blijven de vuren branden. Want in de streek zelf zijn ook talloze fabriekjes die zwart produceren en hun illegale afval kwijt moeten.

Corruptie

Het probleem is niet alleen een gebrek aan controle, maar ook bestuurlijke corruptie. Soms werkt de overheid zelfs samen met criminelen, lieten Italiaanse onderzoeksjournalisten van Fanpage.it zien. Het bedrijf waaraan de regio Campanië het milieutoezicht uitbesteedde, bleek volledig corrupt. Het gunde een opdracht voor afvalverwerking willens en wetens aan de maffia, in ruil voor geld dat een lokale politicus nodig had voor zijn campagne.

Naast criminaliteit en corruptie is er een derde, simpele maar belangrijke, verklaring waarom het afvalprobleem zo muurvast zit: armoede, zegt huisarts Luigi Costanzo. Hij woont en werkt midden in het land van het vuur. In zijn smetteloze spreekkamer ziet hij niet alleen de kankerpatiënten, maar ook hun beulen.

Costanzo vertelt over een werkloze patiënt, die soms klussen deed voor een van de vele zwarte fabriekjes in de buurt. Voor een tientje dumpte de man het afval van illegale gympen- of jassenproductie onder een viaduct en stak hij de boel in de fik. Vaak nam hij zijn zoontje mee. Het jongetje kreeg leukemie en overleed, maar zelfs daarna kon de arts zijn patiënt er niet van overtuigen ermee te stoppen. ‘Ik heb thuis nog drie kinderen die moeten eten, dokter. Wat moet ik dan?’

De regio Campanië is een van de armste gebieden van de Europese Unie. 40 procent van de bevolking loopt het risico op een armoedeval. De werkloosheid is er ruim twee keer zo hoog als in de rest van Italië, dus veel ambitieuze jongeren vertrekken noordwaarts. De achterblijvers zitten gevangen in een vicieuze cirkel van armoede, misdaad en vervuiling.

Afval dumpen en verbranden is (illegale) business. Beeld Giulio Piscitelli
Afval dumpen en verbranden is (illegale) business.Beeld Giulio Piscitelli

Loze beloften

Het Napolitaanse afvalprobleem is breder dan de illegale dumps. Ook de officieel aangewezen plekken voor vuilnis zijn compleet verstopt. Zo liggen er midden in het platte akkerland van Campanië, pal naast een Roma-kamp, tienduizenden blokken samengeperst afval. Het terrein is 130 hectares groot.

Over de zogenoemde ‘ecobalen van Giugliano’ ligt zwart plastic zeil, waar hier en daar gaten in vallen. Een dun stroompje water sijpelt onder het hek van de massale vuilopslag vandaan, recht het tomatenveld ernaast in. De vuilnisbelt bestaat twintig jaar en is al sinds 2008 vol.

Regiogouverneur Vincenzo De Luca belegde in 2016 een persconferentie midden op de afvalstort, waar hij met veel bombarie aankondigde dat het vuilnis nu snel zou verdwijnen. Het was verkiezingstijd, en het jaar daarvoor had het Europese Hof Italië op de vingers getikt vanwege deze plek.

Volgens Italiaanse media is er sinds die uitspraak 200 miljoen euro aan de EU betaald. De boete loopt op zolang het probleem niet opgelost is. Soms wordt er wat verscheept naar het buitenland, maar vijf jaar na de belofte van de gouverneur liggen veruit de meeste blokken nog onveranderd op dit vergeten stukje land.

Eén extra afvalcentrale

Sinds de EU het probleem dertien jaar geleden voor het eerst signaleerde, heeft Campanië er één afvalenergiecentrale bij gebouwd. Meer afvalenergiecentrales bouwen is een populaire verkiezingsslogan (afgelopen zomer voerde Matteo Salvini er nog campagne mee), maar de mooie plannen sterven steeds in stilte. De camorra heeft genoeg grip op de regionale politiek, van zichzelf toch al weinig slagkrachtig, om dat voor elkaar te krijgen.

De afvalcrisis in Campanië is inmiddels zo chronisch, dat Italië eraan gewend geraakt is. Het rapport van het nationale gezondheidsinstituut maakte nauwelijks iets los. Dat mensen rondom Napels sterven aan milieuvervuiling is oud nieuws, hooguit goed voor een kort bericht.

Verkiezingsbeloften van politici sterven steeds in stilte. Beeld Giulio Piscitelli
Verkiezingsbeloften van politici sterven steeds in stilte.Beeld Giulio Piscitelli

Angelica Romano, de activist

‘Ik leef nog, daar had niemand op gerekend’, vertelt Angelica Romano monter vanachter een dubbel mondkapje. Vanwege de leukemie is haar immuunsysteem verzwakt. Sinds de pandemie komt de docent haar lichte flat op de bovenste verdieping bijna niet meer uit.

Vanaf het balkon heeft ze goed zicht op het land van het vuur. Kilometers aan betonnen hoogbouw, fabrieken en schoorstenen strekken zich uit, ertussen een paar weilanden. ’s Nachts wordt ze soms wakker van enorme stank. Volgens Romano branden de ovens van veel fabrieken door na werktijd, als de controlemeters uit staan.

Ze voerde al actie tegen de vervuiling voordat ze zelf ziek werd. Ze somt op: haar mede-activist Paola heeft ook leukemie gekregen, hun vriend Valerio overleed een paar maanden geleden aan longkanker. Maar dankzij hun activisme bestaat er sinds 2015 wel een wet tegen ‘eco-misdrijven’.

In de ruim vijf jaar dat de wet bestaat werden er al meer dan 10 duizend aangiften gedaan. Zelfs petroleumbedrijf Eni werd onlangs op basis van de wet veroordeeld tot 700 duizend euro boete voor het illegaal verwerken van afval in Basilicata. De wet werkt dus, maar volgens de activisten is de dreiging van een boete of maximaal drie jaar gevangenisstraf te weinig.

In een kapel staan foto’s van de jonge Antonio, die een hersentumor kreeg en op zijn 9de overleed. Beeld Giulio Piscitelli
In een kapel staan foto’s van de jonge Antonio, die een hersentumor kreeg en op zijn 9de overleed.Beeld Giulio Piscitelli

Een lichtpuntje: L’orto conviviale

De vorige minister van Klimaat probeerde de straffen te verhogen, maar vond daarvoor geen politieke steun. Ook handhaving is een probleem, want het is onmogelijk om elke afvaldump in de gaten te houden. En dan zijn er nog de vele al vervuilde gebieden, die schoongemaakt moeten worden om de gezondheidssituatie echt te verbeteren.

Het gros van de Italianen lijkt de ogen van de hopeloze situatie te hebben afgewend, maar de direct omwonenden hebben die luxe niet. De biologische boerderij van Miriam Corongiu ligt bijvoorbeeld op een paar honderd meter van een afvaldump.

In haar groene tuin schenkt ze sap van abrikozen uit eigen boomgaard. Honderd procent veilig, verzekert de milieuactivist. Toen ze haar boerderij vier jaar geleden begon, liet ze de grond en het water eerst uitgebreid analyseren. ‘Niet alles in deze streek is vervuild’, constateert ze opgelucht.

De vorige burgemeester van hun dorp, dat aan de voet van de vulkaan Vesuvius ligt, moest aftreden vanwege een omkoopschandaal rondom afval. Toch zijn corruptie of de maffia niet de kern van het probleem, denkt Corongiu, maar bijeffecten van een disfunctioneel economisch systeem. ‘We kunnen het afval gewoon niet aan. Dit gebied laat zien dat groei tegen elke prijs niet houdbaar is.’

Op de veranda liggen tasjes met groenten klaar voor klanten. Natuurlijk is L’orto conviviale (‘de gezellige tuin’) op deze schaal geen oplossing voor de milieuramp, maar Corongiu wil vooral laten zien dat anders omgaan met de natuur mogelijk is. Een klein stukje terra dei fuochi heeft ze terug veranderd in campania felix. ‘Ik ga niet stilletjes zitten wachten tot ik een tumor krijg’, zegt de boerin ernstig. ‘We moeten vechten voor onze aarde.’

Marzia Caccioppoli, moeder van de overleden Antonio. Beeld Giulio Piscitelli
Marzia Caccioppoli, moeder van de overleden Antonio.Beeld Giulio Piscitelli

‘De staat is medeplichtig aan de dood van mijn kind’

‘Ik wilde mijn zoon laten opgroeien op een gezondere plek’, zegt Marzia Caccioppoli, die zelf uit het centrum van Napels komt. ‘Helaas heb ik hem naar de driehoek des doods gebracht. Toen ik mensen ziek zag worden en me zorgen begon te maken, was het te laat en zat ik met Antonio in het ziekenhuis.’

Antonio was 8 jaar toen zijn hersentumor ontdekt werd, 9 jaar toen hij in 2013 overleed. Hij hield van drummen, vertelt zijn moeder in haar piepkleine huisje aan een hof vol citroenbomen. Antonio was gek op Michael Jackson, zijn favoriete nummer was Earth Song.

‘Ik voel me verraden door de staat. Die zou als een vader moeten zijn, maar is medeplichtig aan de dood van mijn enige kind.’ Sinds zijn overlijden staat haar leven volledig in het teken van activisme. ‘Dat is alles wat ik nog kan doen om hem en zijn herinnering te beschermen.’

Caccioppoli richtte een stichting op om ouders die een kind verliezen bij te staan. Ze schreef honderden kaarten, aan de paus, de president van Italië, alle denkbare politici. Ze mocht op bezoek komen bij de kerkleider, sprak in het Europees Parlement en mist nooit een protest. Altijd neemt ze een enorme foto van Antonio mee, een breed lachend ventje met donkere krullen.

De invoering van de wet tegen ecomisdrijven beschouwt ze als haar grootste succes in het activisme, al is ze niet helemaal tevreden met het resultaat. Ze vindt dat de wet ook met terugwerkende kracht had moeten gelden, zodat bedrijven die vroeger vervuild hebben wettelijk verplicht zijn om het terrein schoon te maken.

Caccioppoli is blij met de nieuwe studie die de relatie tussen het afval en kanker eindelijk officieel bevestigt. ‘Maar we moeten oppassen dat het dossier hiermee niet begraven wordt. Een deel van de overheid wil dat, omdat ze weten dat ze schuldig zijn. Dit zou een begin moeten zijn, geen einde.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden