In het kielzog van Alain Platel

Alain Platel ziet zichzelf niet als 'tutor', alsjeblieft niet. Toch zijn er steeds meer dansers uit zijn stal die ook een choreografie maken....

door Annette Embrechts

'Ik heb hem lang voor de barman van het theater gehouden. Ik dacht: die werkt hier gewoon. Tijdens de auditie deed hij weinig anders dan drankjes verzorgen. Het heeft weken geduurd voordat ik wist wie Alain Platel was.'

Noël Van Kelst (28) reageerde acht jaar geleden op een 'kleine annonce': 'Alain Platel zoekt dansers, types in de geest van Fellini-films zijn meer dan welkom.' De naam zei hem niets. 'Het had eender wie kunnen zijn.' Danservaring had Van Kelst nauwelijks: 'Ik reeg bewegingen van Michael Jackson, Madonna en Jimi Hendrix aaneen. In een legeruniform kon ik vreselijk uit mijn dak gaan.' Hij werd aangenomen voor Bonjour Madame, comment allez-vous aujourd'huis, il fait beau, il va sans doute pleuvoir, etcetera (1993). De buitenvoorstelling met een mannelijke cast en een vrouw als stoorzender betekende de doorbraak van Alain Platel als excentriek regisseur/choreograaf.

Nu heeft Van Kelst zijn eigen danstrio, Latrinité, met Mohamed Ben Benaouisse (29) en Helmut Van Den Meersschaut (27) die net als hij bij Les Ballets C. de la B. begonnen, het gezelschap waarvan Platel artistiek leider is. Van Kelst heeft één keer met hem gewerkt, Van Den Meersschaut en Ben Benaouisse drie keer. De eerste productie van Latrinité, Dansé Donsé Dan Dan (1995), sloeg in Gent in als een bom door het vrijmoedige optreden van drie brutale jongens. Ze kregen een internationale tournee.

Troupe

Latrinité is een van de vele initiatieven van dansers/acteurs uit het tableau de la troupe van Platel. Koen Augustijnen, Ghani Minne, Sidi Larbi Cherkaoui, Hans Van den Broeck, Christine De Smedt, Lies Pauwels, Lazara Rosell Albear, allemaal doen ze inmiddels hun eigen ding in het theater. De meesten onder de vlag van Les Ballets C. de la B., een enkeling onder eigen naam, en anderen onder de naam Victoria, het Gentse productiehuis van Dirk Pauwels, waarbij Platel als freelance-choreograaf betrokken is. Maar altijd met Platel als merknaam.

Platel op het curriculum vitae opent deuren die voor andere debutanten gesloten blijven. Festivals en theaters surfen graag mee op het succes van de meest vernieuwende theatermaker van de jaren negentig. Zeker nu de grootmeester zelf zich voor onbepaalde tijd heeft teruggetrokken om zich te bezinnen op zijn artistieke missie, smachten programmeurs naar opvolgers. Zijn pupillen vullen het gat dat klappers achterlieten zoals La Tristeza Complice (1995), Iets op Bach (1998), Moeder en Kind (1995), Bernadetje (1996) en Allemaal Indiaan (2000) - de laatste drie inmiddels wereldberoemd als trilogie van Platel en schrijver Arne Sierens.

De elfde editie van het festival Julidans, van 6 tot en met 21 juli in theaters rond het Leidseplein in Amsterdam, toont vier producties van de nieuwe generatie van Les Ballets C. de la B.. Huisfotografen exposeren in Arti et Amicitiae affiches, foto's, dia's en video's uit bijna twintig jaar geschiedenis van het Gentse danstheatercollectief, dat bij de oprichting in 1984 voluit Les Ballets Contemporains de la Belgique werd genoemd. Als knipoog naar wat het zootje ongeregeld dat op de zolder van Platel open huis hield, juist niet wilde zijn: een keurig dansgezelschap.

Met zijn levensechte theater waarin acteurs/dansers niet zelden van de straat geplukte rauwe types zijn, maakt Platel school, zou je denken. Dat tonen de indrukwekkende internationale tournees van bovengenoemde makers wel aan.

Alain Platel zelf wil er niet van weten. Hij krijgt 'kippenvel' als hij mensen over een 'leerschool' hoort praten. 'Ik heb geen enkele pedagogische ambitie', zegt hij vanuit het Franse Chateau Vallon waar hij Allemaal Indiaan begeleidt. 'Het woord tutor vind ik een heel vies woord. Ik zal nooit naar iemand toestappen om te zeggen dat diegene eens zelf iets zou moeten maken.'

Bestaat er wel een methode-Platel? Valt Platels werkwijze te doorgronden voor buitenstaanders? Zijn keuzes om extremen met elkaar te verbinden en tegenstellingen te omarmen, lijken vooral intuïtief tot stand te komen. Hijzelf voelt gêne uitspraken te doen over zijn manier van werken. 'Daarvoor ken ik mezelf te weinig. Ik heb lang ontkend dat de pedagogiek en psychologie uit mijn opleiding als orthopedagoog nuttig waren. Nu weet ik dat ik veel heb geleerd van het kijken naar bizarre kinderen in bizarre situaties.'

Hij kwam als autodidact na een paar mimecursusjes en een enkele les klassieke dans in het danstheater terecht en leerde in Parijs hoe ongeschoolde en geschoolde dansers samen op het podium konden staan.

'Vroeger was ik radicaler: ik adviseerde dansers geen opleiding te volgen om het pure van hun creativiteit te behouden. Nu zie ik nieuwe opleidingen als het Brusselse P.A.R.T.S. van Anne Teresa de Keersmaeker die daarmee om weten te gaan.'

Verraderlijk

Platels werkwijze en dramaturgie - door Dick Pauwels van Victoria een 'Gentse dramaturgie' genoemd - lijken verraderlijk eenvoudig. Waar het volgens Platel allemaal om draait, is tijd. 'Ik heb geen schrik de repetitie stil te leggen. Ik ben er bijna altijd, organiseer momenten dat er niets gebeurt. Voel aan als er verveling optreedt. Dan gaan we eerst een pint drinken of een film kijken. Ik kan wachten. Deze confrontatie met een weidse leegte kan voor de dansers echter keihard zijn.'

Hij heeft er lang geen raad mee geweten, dat zo veel dansers uit zijn stal zelf een productie wilden maken. 'Totdat ik een van hen in een gesprek met het publiek hoorde zeggen dat hij het maakproces bij mij zo eenzaam vond. Ik weet dat ze in een gat vallen als ze weer op straat staan na twee jaar met een voorstelling de halve wereld te zijn rondgereisd. Bij mij leren ze hun eigen creativiteit onderzoeken. Daarin verder gaan verlicht de eenzaamheid.'

Van Kelst en zijn makkers herkennen dit. 'Ge zijt bijna alleen tijdens het maken onder Platel. Hij zegt niet veel, begeleidt je nauwelijks. Kijkt alleen maar. De frustratie van moeilijke momenten krop je op tot een drang om zelf een Platel te willen zijn.'

Dirk Pauwels adviseert ambitieuze dansers dan ook zo snel mogelijk weg te gaan van de sfeer van Platel. 'Zijn manier van theatermaken is zo herhaalbaar. Het is te gemakkelijk daarop verder te bouwen.' Waar Platel zich niet verantwoordelijk voelt voor 'het zwarte gat' ('afkicken is altijd ongelooflijk moeilijk'), geeft Pauwels potentiële makers wel een kans bij zijn productiehuis. Daar worden vaak 'kijkmomenten' georganiseerd waarbij Platel een van de toeschouwers is. Hij wordt gevraagd om commentaar, maar staat daar dubbel in. 'Soms schrik ik van de impact van mijn woorden. Ik wil niet als goeroe worden gezien. Ik ga graag kijken maar besef steeds meer mijn invloed.

'Overal waar we optreden, word ik ontelbaar keren gevraagd een workshop te geven. Ik doe het niet. Ik kan niet werken binnen een tijdlimiet van een weekend. Ik moet kunnen wachten.'

Apenmeer

Bij Les Ballets C. de la B. willen ze weer meer als collectief gaan functioneren. Hans van den Broeck, pionier van het eerste uur, maakte met acht dansers een productie waarin hij het dierlijke van de mens naar boven haalt: geen Zwanenmeer (Lac des Cygnes) maar een Apenmeer (Lac des Signes). Koen Augustijnen, die lang bij Platel danste en twee jaar geleden met Zita Swoon een niet geheel geslaagde choreografie maakte voor het Holland Festival, probeert het nu opnieuw met hiphopper Ernesto Cortès. De meest succesvolle pupil lijkt vooralsnog Sidi Larbi Cherkaoui, die met zijn debuut Rien de Rien een nonchalante spiritualiteit in een islamitische ontmoetingsplaats wist te creëren. Allemaal zijn ze te gast in Julidans.

Pauwels: 'Platel is wel een beetje een paus in de dans. En om bisschop te zijn onder de paus moet je jaren ervaring hebben. Het is niet dat je ontdekt bent omdat je met Platel hebt gewerkt. Je moet talent hebben en hard werken. Al weten ze ook dat ze zonder Platel deze voorstellingen nooit zouden hebben gemaakt.'

De merknaam mag dan deuren openen, hij zit ook wel eens in de weg, ondervonden de jongens van Latrinité. 'In Frankrijk werden we op het hatelijke af vergeleken met Alain. Ze zijn erop gebrand dat stempel in ons te herkennen. We hebben nu de navelstreng doorgeknipt. Op de folders van onze nieuwe voorstellingen staat Alain niet meer als adviseur genoemd. In het klankbord tijdens try-outs is hij ook nog maar één van de veertig, vijftig stemmen.'

En wat zijn de plannen van Platel zelf, na zijn sabbatical? 'Ik zal het groots aankondigen wanneer ik zelf weer iets ga doen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden