Analyse Rechtsstaat

In het gevecht met Polen over de rechtsstaat maakt het Europees Hof meer indruk dan Brussel

Minister van buitenlandse zaken Jacek Czaputowicz (R) en Europees vice-president Frans Timmermans (L) onderweg naar de persconferentie in Warschau. Beeld EPA

Het blijkt moeilijk Europese democratieën te behoeden voor de autocratische zondeval. In zijn lange gevecht met Polen kreeg commissaris Timmermans uiteindelijk het meest gedaan door de Europese rechter. 

Als ergens in Europa democratie en rechtsstaat in gevaar komen, dan blijkt het lastig daar iets tegen te doen. Bijna vier jaar lang was Europees Commissaris Frans Timmermans in gevecht met de rechts-nationalistische regering van Polen. Voor haar aanhang werd hij volksvijand nummer 1, de lange arm van Brussel, het nieuwe Moskou. De Nederlander bleef duwen en kreeg het Poolse rotsblok toch een beetje van zijn plek. Maar alleen dankzij de Europese rechter.

Timmermans diende bij het Europees Hof van Justitie diverse aanklachten in tegen Polen wegens het schenden van EU-wetten. Deze inbreukprocedures eindigden in een overwinning voor hem. Grootste opsteker was in juni, toen de regering van Recht en Gerechtigheid (PiS) op last van het Hof de vervroegde pensionering van leden van het Poolse Hooggerechtshof ongedaan maakte. Vandaag volgt een nieuw vonnis.

Tot dusver geldt voor zowel de Poolse regering als voor de rechts-populistische Hongaarse premier Orbán dat zij gevoeliger zijn voor uitspraken van het Hof in Luxemburg dan voor de interventies van de Brusselse instanties.

Timmermans kwam begin 2016 in actie tegen Polen, omdat hij meende dat de justitiehervormingen van de net aangetreden conservatieve regering de onafhankelijkheid van de rechtspraak en andere democratische waarden ondermijnden. In het kader van het zogeheten rechtsstatelijk mechanisme ging hij het gesprek aan en vaardigde hij aanbevelingen uit, maar hij kwam op eigen kracht niet veel verder.

In december 2017 besloot Timmermans daarom de lidstaten om ingrijpen te vragen door een Artikel 7-strafprocedure te beginnen tegen Polen. Zij kan ertoe leiden dat een land het stemrecht wordt ontnomen, de ultieme straf – de ‘nucleaire optie’. Ook langs deze weg maakte Timmermans niet veel vorderingen vanwege het verzet van een aantal Oost-Europese lidstaten. De inbreukprocedures die hij ondertussen aanspande bij het Europees Hof van Justitie zijn uiteindelijk het meest effectief gebleken.

Bij de Commissie wordt erkend dat Timmermans geen fundamentele wijziging van het Poolse beleid heeft weten af te dwingen. Hooguit heeft hij het vertraagd. Het goede nieuws zijn de ‘revolutionaire’ uitspraken van het Hof van Justitie. Die hadden een ‘ontnuchterend’ effect op andere staten die de Poolse kant op willen. Het slechte nieuws is het verzet onder de lidstaten. Maar daar kan Timmermans niets aan doen, aldus de balans die in Commissiekringen wordt opgemaakt.

Het blijkt uitermate moeilijk Europese democratieën te behoeden voor een autocratische zondeval. In 2014 besloten de EU-landen dat men elkaar niet alleen de maat moet nemen over vis en financiën, maar ook over zoiets fundamenteels als democratische waarden. Ingevoerd werd het rechtsstatelijk mechanisme, om via dialoog landen op het rechte democratische pad te houden. Deze zachte aanpak moest inzet van een paardenmiddel als Artikel 7 voorkomen. Bij het vertrek van de Commissie-Juncker is de conclusie dat men daar niet in is geslaagd. Vanwege de Poolse halsstarrigheid zag Timmermans zich gedwongen Artikel 7 toch te activeren.

Dat gebeurde in september 2018 ook in het geval van Hongarije, ditmaal op initiatief van het Europees Parlement in de persoon van de toenmalige GroenLinks-parlementariër Judith Sargentini. De procedure tegen Orbán is eveneens vastgelopen vanwege weerstand van een deel van de lidstaten. Timmermans, die in de nieuwe Commissie-Von der Leyen verantwoordelijk wordt voor het klimaatbeleid, vindt dat zijn opvolgers moeten doorgaan met de strijd. Hij verwijst naar een Eurobarometer uit juli, volgens welke 89 procent van de burgers meent dat de rechtsstaat moet worden gerespecteerd in alle andere EU-lidstaten. Steeds wees hij erop hoe belangrijk het is dat de zwaarbevochten democratie in de voormalige Oostbloklanden intact blijft, hoe noodzakelijk het is dat rechtbanken, zakenlieden en burgers erop kunnen vertrouwen dat rechters in EU-lidstaten onafhankelijk zijn.

De Poolse regering ontkent dat ze rechters onder politieke controle plaatst. Zij zegt de rechterlijke macht slechts te willen ontdoen van de oud-communisten die daar nog allemaal zouden zitten.

Vanwege de patstelling gaat de EU opnieuw bekijken hoe het democratisch toezicht kan worden verbeterd. Duitsland en België willen meer rekening met de ‘nationale identiteiten van de lidstaten’, wat een handreiking lijkt aan Polen. Von der Leyen heeft zich positief uitgelaten over een voorstel van de vertrekkende Commissie om de rechtsstaten van alle lidstaten aan een jaarlijkse keuring te onderwerpen. ‘Daarmee wordt de indruk weggenomen dat het ene deel van Europa kritisch staat tegenover het andere’, zegt zij in een verwijzing naar de oost-westtegenstelling in de kwestie. De preciezen vrezen dat de aantredende Duitse Commissievoorzitter te rekkelijk zal zijn omdat ze gezegd heeft: ‘Volledige naleving van de rechtsstaat is altijd ons doel, maar niemand is perfect.’

Rechter Igor Tuleya strijdt tegen de ‘totale verwoesting’ van de Poolse rechtspraak
Poolse rechters die vrezen voor de onafhankelijkheid van de rechtspraak hopen dinsdag steun te krijgen van een vonnis van het Europees Hof van Justitie. ‘Dit is een sleutelmoment’, zegt Igor Tuleya, rechter met de bekendheid van een rockster.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden