Reportage Zingen in het verzorgingstehuis

In het geheugenkoor zingen tegen dementie: ‘Waar andere kanalen afgesloten zijn, biedt muziek een ingang’

Geheugenkoren, waarin dementerende ouderen liedjes uit hun jeugd zingen, zijn aan een opmars bezig. Therapeutisch is het niet, menen deskundigen, maar zeker waardevol. ‘Had u vroeger ook zo’n vetkuif als Elvis, meneer Nienhuis?’

Het geheugenkoor in verzorgingshuis de Slingeborgh in Assen. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

De bongo’s staan alweer klaar voor meneer Anders. De tachtiger was vroeger beroepsmuzikant, vertelt Willem Fledderus, voorman van het geheugenkoor. Met de blik verscholen achter een zonnebril, een petje en een sikje heeft de senior nog steeds de looks van een artiest. Fledderus: ‘Laatst zei hij: ‘We gaan weer optreden!’ In zijn gedachten dan, hè.’

Eens in de veertien dagen komt het geheugenkoor bijeen in verzorgingshuis De Slingeborgh in Assen. Onder begeleiding van muziekagoog Fledderus (zang en gitaar), vrijwilliger Carolien op percussie en een pianist (vandaag afwezig) zingen bewoners liedjes van vroeger. De koorleden lijden allen aan dementie, in verschillende stadia.

Anders dan bij een gewoon koor is muziek geen doel, maar een middel, zegt Fledderus. Ontspanning, troost, het stimuleren van communicatie: volgens hem zijn de effecten talrijk. ‘Je ziet mensen opleven.’

Waar andere kanalen afgesloten zijn, biedt muziek een ingang, meent muziekagoog Willeke Borst van zorginstelling Interzorg. Het maakt het geheugenkoor volgens haar onvergelijkbaar met andere activiteiten, zoals de knutselochtend of biljarten. ‘Bovendien is bingo voor de meesten geen optie meer.’

Blikopener

‘Muziek is een blikopener van het geheugen’, ervaart Fledderus, die ook individuele muziektherapie verzorgt. De liedjes die het koor zingt, gebruikt hij om met de ouderen herinneringen op te halen. ‘We gaan terug naar hun jeugd, want dat weten ze nog wel.’ Het oliemannetje? Ja, die kwam vroeger ook bij de bewoners thuis met de petroleum. En bij de aankondiging van Elvis’ Wooden heart wil Fledderus weten: ‘Had u vroeger ook zo’n vetkuif met brillantine, meneer Nienhuis?’

Het repertoire bestaat uit liedjes als Op een mooie Pinksterdag en Daar bij de waterkant. Deze evergreens zingen de ouderen moeiteloos mee. Maar bij Allemaal beestjes van Ronnie en De Ronnies uit 1967 (Fledderus: ‘Nu even iets moderns!’), zijn de woorden plotseling zoek. De handen van meneer Anders houden het ritme. Voorzichtig, maar strak in de maat.

Behalve in De Slingeborgh organiseert het Drentse Interzorg ook een geheugenkoor op een andere locatie in Assen en in Roden. Twee andere zorgcentra staan op de nominatie. Ook in Alkmaar, Castricum, Gouda, Zevenaar, Maastricht, Leeuwarden, Heerenveen en Wolvega (‘Zing es Dinges’) zijn vergelijkbare initiatieven.

Effecten

Uit de meest recente overzichtsstudie blijkt dat muziektherapie effectief kan zijn bij mensen met dementie, zegt Dinant Bekkenkamp, teamleider wetenschappelijk onderzoek bij Alzheimer Nederland. Gevoelens van depressie en onrust verminderen terwijl welbevinden toe neemt. ‘De effecten zijn weliswaar klein, maar bij veel andere behandelingen bij mensen met dementie worden ze niet gevonden.’

Geheugenkoren worden in het onderzoek echter buiten beschouwing gelaten, omdat ze niet als een therapeutische interventie worden opgevat. Voor de nieuwe beurs van Alzheimer Nederland voor muziektherapeutische initiatieven komen ze ook niet in aanmerking. ‘Zingen in een koor is meer een recreatieve activiteit, zoals bewegen. Al wil dat zeker niet zeggen dat geheugenkoren niet fijn of betekenisvol zijn.’

De gangbare theorie onder hersenonderzoekers is dat het muzikale geheugen langer intact blijft dan andere delen. Ook spreekt muziek meerdere hersendelen aan. Bekkenkamp: ‘Zingen gebeurt ergens anders in het brein dan praten. Er is een voorbeeld van een man die zijn vrouw wilde vertellen hoeveel zij voor hem betekende. Praten kon hij niet meer, maar zingend ging het nog wel.’

Terughoudend

Luisteren en maken van muziek kan stress reduceren en mensen rustiger maken, zegt Susan van Hooren. Zij is gepromoveerd op cognitieve veroudering en bijzonder hoogleraar vaktherapie aan de Open Universiteit. Toch is ook zij terughoudend bij het toedichten van therapeutische betekenis aan geheugenkoren. 

‘De behandeling van gedragsproblemen zoals depressieve symptomen, innerlijke onrust of agitatie vergt een individuele aanpak met bekwame professionele begeleiding, bijvoorbeeld van een muziektherapeut. Maar als de doelstelling lekker zingen is, dan is dat niet per se nodig.’ Zeker als dat gebeurt met naasten of mantelzorgers. ‘Door samen te zingen vallen de verschillen even weg. Zulke momenten zijn heel waardevol, ook als ze niet therapeutisch zijn.’

Het geheugenkoor vergt intensieve begeleiding. Elk koorlid in Assen wordt vergezeld door een familielid, vrijwilliger of mantelzorger. Dat is nodig, zegt Fledderus, om de onrust weg te nemen waar veel dementerenden last van hebben. ‘Het is bovendien leuker voor naasten dan twee uur bij iemand op de kamer zitten.’

Genieten

Zo ervaart Barbara van Duijvenvoorde het ook. Zij komt al jaren met haar inmiddels 88-jarige moeder, die op de gesloten afdeling verblijft, mee naar het koor. ‘Praten met haar is heel moeilijk en ze kan best dwars zijn. Tijdens het zingen geniet ze. Dan geniet ik ook.’

Muziekagoog Borst wil zeker niet de illusie wekken dat het zingen van liedjes van vroeger dementie beteugelt. ‘Tijdens het zingen kan het geheugen wel even opleven. Maar iedereen die hier meezingt, wordt niet meer beter.’

Het verhogen van de kwaliteit van leven is volgens koorleider Fledderus ook wat waard. Tijdens het kooruurtje, tenminste. Want zo begeesterd als veel van de ouderen tijdens het zingen zijn, zo snel ebt de beleving na afloop weg. 

‘Of ik fijn gezongen heb? Ja als meisje, de hele dag. ‘Ze zeiden wel eens: Ans, word je er nooit flauw van? Nee hoor!’, zegt een dame die zojuist moeiteloos de slurf van de olifant van haar tante uit het gelijknamige liedje imiteerde. ‘Wat zegt u, heb ik net gezongen? Echt?’

Zo kan alles over twee weken weer als voor het eerst worden beleefd. Het vooruitzicht van koorleider Fledderus blijft ongewijzigd. ‘Nog een paar keer oefenen, dan kunnen we naar Carré!’

Verder lezen over de wetenschap van muziek en dementie? 

Muziek voor de geest
Demente ouderen lijken soms ‘te ontwaken’ als ze ritmes, klanken en melodieën horen. Betekent dit dat muziektherapie werkt? 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.