In het Duitse 'Kerstland' is de liefde voor tradities net zo groot als de afkeer van vreemdelingen

In Kerstland is niet voor iedereen plek

In het Oost-Duitse Erzgebergte vind je volgens de bewoners zelf het Kerstfeest in zijn puurste vorm. Maar onder de grote liefde voor tradities gaat ook een stevige afkeer voor vreemdelingen schuil.

In 18de-eeuws mijnwerkerskostuum houdt Frank Salzer thuis een voorstelling voor de Heimatvereniging over het belang van tradities. Beeld Fabian Brennecke

Frank Salzer is zelfbenoemd 'hoeder van tradities'. Dat staat op zijn website en zijn visitekaartje. In de Kersttijd is dat meer dan een fulltimebaan. Overdag maakt hij traditioneel houtsnijwerk in zijn werkplaats aan huis in het dorp Zwönitz, in het Erzgebergte. In deze uithoek van de Duitse deelstaat Saksen, vlak bij de Tsjechische grens, werd sinds de 15de eeuw zilver en tin gedolven.

De 50-jarige Salzer snijdt houten engeltjes en traditionele lichtbogen. Niet van die armoedige gevallen van wit plastic met polletjes kunstgras. Nee, Salzer maakt grote houten exemplaren met gefiguurzaagde kerststerren en kindekes Jezus. Rijd je op een decemberavond door dorpen in het Erzgebergte, dan zie je achter elk raam zo'n boog, alsof er sprake is van een regionaal sfeerverlichtingsbevel.

'Kerstland' noemen de bewoners van het Erzgebergte hun streek liefkozend. Voor een buitenstaander klinkt dat wat pretentieus, gezien het aantal kerstvierders wereldwijd en de grote variëteit aan tradities. Maar zo zien ze het hier niet. Voor hen is het Kerstfeest door de mijnwerkers uitgevonden en in het Erzgebergte vind je het feest in zijn puurste vorm, gespeend van Amerikaanse fratsen.

Oude gebruiken

Om vijf uur trekt Salzer zich terug in de slaapkamer, om na een paar minuten de trap af te komen in een 18de-eeuws mijnwerkerskostuum: halflange pofbroek, zwart hemd met witte bies, een groene cilinderhoed zonder rand met gouden hamer en pikhouweel. De struisvogelveer schuurt langs het plafond van de vakwerkboerderij. Hij gaat optreden. In de huiskamer.

'Glück auf!' De voorstelling begint met de Duitse mijnwerkersgroet, waarmee je iemand toewenst dat hij ongedeerd weer boven de grond komt, van het donker in het licht. En wie snakte er meer naar licht dan een mijnwerker die diep onder de grond naar zilver zocht? Daarom is Kerstmis, het lichtfeest, in het Erzgeberte zo belangrijk.

En dat moet zo blijven, vindt Salzer. Ook al zijn de mijnen dicht en leven we in een 'hectisch, en hoogmodern tijdsgewricht'. Hij buldert als Middeleeuwse troubadour, vergetend dat hij door een 21ste-eeuwse microfoon praat. 'Een tijd waarin goede, oude gebruiken helaas vaak verloren gaan!'

Frank Salzer Beeld Fabian Brennecke

Unesco-lijst

Rond een bruine tegelkachel zitten twintig leden van de 'Heimatvereniging', een club die net als Salzer begaan is met het behoud van lokale gebruiken. Geen grijsaards, maar jonge stellen, tussen de 25 en de 40 jaar.

Een 'Hutzenavond' heet zo'n traditionele bijeenkomst. Vroeger hokten de mijnwerkers uit de streek op winteravonden met zo veel mogelijk mensen samen in één huis, dat scheelde stookkosten. 'Hutzen' is een Saksisch dialect voor verhitten. Ze aten linzen met spek, zongen kerstliederen en vertelden elkaar verhalen.

Vanavond is Salzer de enige die vertelt, maar liefst zes uur achter elkaar. Een buurvrouw deelt glühwein rond en aardappelkoek met suiker. Salzer doet dit in december zes dagen per week. De ene dag voor een groep advocaten uit Leipzig, dan weer voor mensen van de Saksische politie. Een enkele keer zit er ook een buslading Japanners rond de tegelkachel.

Feestelijk ingediend

Wellicht krijgt Frank Salzer bij het in stand houden van de kersttraditie binnenkort hulp van hogerhand. Het Erzgebergte wil op de Unesco-lijst. De aanvraag bij de erfgoedorganisatie van de VN is vorige week feestelijk ingediend.

De deelstaat Saksen wil het materiële en het immateriële erfgoed van de regio veiligstellen: de oude zilvermijnen, bergstadjes als Annaberg-Buchholz, Schneeberg en Marienberg, met hun renaissancistische kerken en pittoreske kerstmarkten, de houten 'Volkskunst' en ook de lokale kerstliederen die Salzer te berde brengt.

'Die Unesco-lijst is echt heel belangrijk voor dit gebied', zegt Jörg Küttner (51), een flamboyante man met paardenstaart en gouden oorbellen, muziekleraar in Annaberg Buchholz en dirigent van de bekendste blaaskapel uit de regio, 'Frisch Glück', fris geluk.

Generale repetitie in Hotel Ahorn. Beeld Fabian Brennecke

Muzikale optocht

Vandaag, op de zaterdag voor Kerst, lopen zijn musici voorop in de jaarlijkse bergparade, een muzikale optocht door de stad - de climax van de feestmaand. 'Als dat erkend wordt als cultureel erfgoed, geeft dat de mensen hier een vorm van erkenning. De behoefte daaraan is groot.'

Eerder deze week hield Frisch Glück generale repetitie in Hotel Ahorn in het nabijgelegen Oberwiesenthal, vroeger het meest geliefde skioord van de DDR. De socialistische afmetingen het hotel komen goed van pas, want de zaal zit nokvol met nostalgisch meewiegende ouderen. Na afloop komen ze Küttner ontroerd bedanken voor het tot leven wekken van hun herinneringen.

AfD

De bloeitijd van het Erzgebergte eindigde voor de industriële revolutie, de laatste mijnen sloten in de jaren tachtig. Nu is Annaberg Buchholz niets meer dan een provinciestadje in een uithoek van Duitsland, ver weg van de snelweg. Nu zijn de lonen hier gemiddeld het laagst van heel Duitsland. Het zijn, volgens Küttner, ook allemaal verklaringen voor het feit dat de AfD bij de verkiezingen in september nergens zo sterk was als hier in het Erzgebergte.

Ook Frank Salzer zette zijn kruisje bij de rechtse nationalisten, vertelt hij voorafgaand aan zijn optreden. Hij stemde AfD omdat hij tegen vluchtelingen is en tegen Merkel. 'Ik haat haar zo erg dat ik haar het liefst eigenhandig de grens over zou willen jagen. Angela Merkel heeft m'n leven kapotgemaakt.'

Nog niet zo lang geleden, werd Salzer op dit soort avonden geholpen door zijn toenmalige vrouw, Janina. Zij zette de glühwein op tafel, zij bakte de aardappelkoek, en zong af en toe een tweede stem.

Prettige stolp

Maar Janina werd verliefd op een ander, op een Tunesische vluchteling die tijdelijk in de boerderij naast die van Salzer was ondergebracht. Vorig jaar verliet ze met de Tunesiër het dorp. Hun drie kinderen nam ze mee. De buren praten er nog steeds over.

Als Salzer zegt dat 'tradities een prettige stolp zijn waaronder de mensen kruipen als de realiteit wat minder fraai is', weet hij dus waar hij over praat. Tijdens de Hutzenavond vertelt hij zijn persoonlijke verhaal niet. Maar als ondertoon is zijn ongenoegen wel aanwezig, eerst subtiel maar naar mate de avond vordert steeds openlijker.

Zalige kersttijd

Het moment dat zijn folkloristische variété definitief zijn onschuld verliest, is als Salzer schetst hoe de Saksische koningen van weleer gastarbeiders in het gareel hielden. Ze moesten zich aanpassen aan de plaatselijke gebruiken en aan strenge regels houden op straffe van de galg, 'in plaats van als een kudde hottentotten plunderend door het land denderen zoals Merkel ze laat doen'.

Dat valt goed bij de leden van de Heimatvereniging. 'We hebben het vreemde hier in het Erzgebergte nooit gemist!', joelt iemand. Waarop Salzer een Saksisch kerstlied inzet: 'Oh zalige kersttijd, vol rust en vrede, klopt toch bij ons venster aan.'

Kerstfeest in Erzgebergte. Beeld Fabian Brennecke

Lichtbogen

Het Erzgebergte in de Duitse deelstaat Saksen staat bekend om zijn traditionele lichtbogen. In de dorpen in het gebied staat in december achter vrijwel elk raam zo'n boog.

lichtbogen Het Erzgebergte in de Duitse deelstaat Saksen staat bekend om zijn traditionele lichtbogen. In de dorpen in het gebied staat in december achter vrijwel elk raam zo'n boog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.