In het diepere

In een onbewaakt ogenblik - ze vond het gebouw zo mooi - schreef José Rozenbroek zich in voor een meditatiecursus. Terwijl ze zichzelf inschaalt bij de haters van zweverigheid. Werkt dat, meditatie voor sceptici?

Ik had dus in een opwelling een retraite geboekt. Een foto in de krant van een merkwaardig gebouw in een drassig weiland - een eigenzinnige koeienstal leek het meer - had me op de site doen belanden van Metta Vihara, een boeddhistisch bezinningscentrum in Zeeuws-Vlaanderen. En op die site was ik dat retraiteweekend tegengekomen: meditatie en boeddhisme voor beginners. Voor ik 't wist had ik me aangemeld. 'Misschien loop ik gillend weg, misschien is het wel het begin van een nieuw leven als vriendelijk kruidenvrouwtje', grapte ik tegen vrienden die 's avonds kwamen eten. Ze keken vreemd op; ik sta niet bepaald bekend als spiritueel angehaucht.


Zelf was ik ook best verbaasd. Ik word duizelig als ik in de Happinez oneliners lees als 'Verbeeldingskracht is voor een deel loslaatkracht en een deel doorgeefkracht'. Ik word tamelijk nerveus wanneer op een verjaardagsfeest de naam Eckhart 'Niet Morgen Maar Nu' Tolle valt. Ik heb ook niks met wat een vriend meesmuilend 'rooibosvrouwtjes' noemt; oude meisjes in King Louie-jurkjes die zich op de bakfiets spoeden van de cursus Intuïtieve Ontwikkeling naar de workshop Inka Pad (heus, het bestaat).


Psychiater Willem van der Bend herkent ze van verre, 'die Amsterdam-Zuid-vrouwen die eeuwig ontevreden en altijd ongeduldig op zoek zijn naar de volgende remedie die hen kan verlossen.' Hij probeert ze zo veel mogelijk te weren in zijn behandelingspraktijk, waar hij westerse wetenschap en oosterse wijsheid met elkaar probeert te verbinden. Hij gelooft namelijk niet in de instantwijsheid en -verlossing die dit soort mensen doorgaans zoekt. Op zijn site vind je quotes van Deng Ming-Dao als: 'Problemen zijn niet snel op te lossen, een knoop moet je langzaam ontwarren.'


Van der Bend: 'Een mens is als een plant: zijn leven lang heeft hij mest en water nodig, liefde en aandacht. En hij gaat echt niet harder groeien als je ongeduldig aan zijn blaadjes trekt.'


Mijn weerzin tegen alles wat naar spirituele zweverigheid neigt, is ongetwijfeld geworteld in mijn tienertijd, toen de geest van de jaren zeventig overwoei vanuit de Randstad naar het dorp op de Utrechtse Heuvelrug waar ik opgroeide. Mijn vader, een tot dan toe verstandige organisatieadviseur, schafte zich op een dag een oranje Volvo en een paarse overall aan en ging 'aan zijn gevoel werken'. Hele weekeinden, soms weken was hij weg: naar oerschreeuwsessies, naar de Schotse spirituele gemeenschap Findhorn, naar vind-het-kind-in-jezelf-retraites, waarvan hij duidelijk geëmotioneerd terugkeerde. Voor ons, zijn vrouw en zes kinderen, was het allemaal nogal verontrustend. Opeens was onze, tot dan toe nogal rationele, hardwerkende vader voornamelijk bezig met zijn 'eigen persoonlijke ontwikkeling'. Wat dat precies behelsde, bleef schimmig. Mijn moeder moest wel opeens vegetarisch koken (sojabrokken maakte ze dan) voor hem en zijn nieuwe soulmates die hij mee naar huis nam: steevast vrouwen van zekere leeftijd in wilde lange rokken. Zijn kinderen verzocht hij hem bij zijn voornaam te noemen; hij wilde niet meer alleen maar vader zijn. Ik heb het geprobeerd, maar het wilde er maar niet in slijten.


Ik heb het dus van dichtbij meegemaakt: de new-age-uitwassen en hoe die de mens van het pad af kunnen doen geraken. Aan de andere kant: ik heb ook gezien wat een oprechte spirituele zoektocht een mens uiteindelijk aan goeds kan brengen. Dat alles maakt me ambivalent: een tikje afkerig en wantrouwend, maar blijkbaar toch ook zo nieuwsgierig dat ik het begin van het spirituele pad wil bewandelen dat tegenwoordig door hele horden wordt bestormd. Meditatie, mindfulness, taoïsme, boeddhisme: het is allemaal hot stuff. Memories-presentatrice Anita Witzier, darter Raymond van Barneveld, acteur Richard Gere, zanger Justin Timberlake en miljoenen anderen zeggen er baat bij te hebben. De leden van de Red Hot Chili Peppers eisen in elke stad waar ze optreden een meditatieruimte met groene planten. Lieke van Lexmond vond het 'net vakantie' in het klooster waar ze verbleef, maar kwam na een paar dagen toch 'heus wel bij dat punt waarbij je inzichten krijgt die je daarvoor nog niet had. Een super interessante reis.' Taoïst Herman Wijffels mediteert samen met zijn vrouw elke dag 20 minuten voor het ontbijt. In een interview met RKK zei hij: 'Dan zitten we in een bepaalde houding, stil, de ogen dicht en laten we komen wat er komt.' Niet altijd, maar soms komt hij dan uit bij 'zijn diepste zelf'.


Laten komen wat er komt en dat zachtmoedig aanvaarden. Bewuste aandacht voor het moment. Soms 'je diepste zelf' tegenkomen. Het klinkt allemaal reuzevaag en je kunt je afvragen wat het voor de mens doet. Voor hun artikel 'Onderzoek naar de effectiviteit van mindfulness' uit 2010 bestudeerden Rachel van der Meulen en Rob Brandsma de resultaten van honderden wetenschappelijk studies op dit gebied.


Conclusie: mindfulnesstrainingen en regelmatig mediteren leveren een scherper en aandachtiger brein op. Mensen worden rustiger, minder geprikkeld en vermoeid. Stress, angst en depressieve klachten nemen af en het concentratievermogen neemt toe.


Toen Van der Meulen tijdens haar studie orthopedagogiek de effecten van mindfulness begon te bestuderen, was ze sceptisch. 'Ik vond het aanvankelijk allemaal zweverig, zoals zoveel wetenschappers. Maar de laatste 25 jaar zijn er zo veel studies gedaan die bewijzen dat mindfulness een positieve invloed heeft op zaken als stress, depressie, concentratieproblemen, kortom op de kwaliteit van leven, dat zelfs de grootste sceptici er niet onderuit kunnen dat het werkt.' Inmiddels weet ze ook uit eigen ervaring wat het met een mens kan doen: '10 minuten mediteren per dag, of een paar minuten vlak voor een moeilijk gesprek, en ik ben weer gefocust en ontspannen.'


Van der Meulen won de Scriptieprijs 2010 met haar scriptie over mindful parenting, ze geeft mindfulnesstrainingen aan ouders en kinderen, en ze spreekt op congressen. Ze werkt bij UvA minds, het Academisch Behandelcentrum voor Ouder en Kind van de Universiteit van Amsterdam. Daar worden sinds vier jaar mindfulnesstrainingen aan kinderen gegeven met bijvoorbeeld adhd en autisme. Tegelijk worden ook hun ouders, die vaak veel stress bij de opvoeding ervaren, getraind: mindful parenting heet dat dus. 'Inmiddels kunnen we voorzichtig concluderen dat deze trainingen effect lijken te hebben; bij de kinderen verbetert de concentratie, impulsiviteit en gedragsproblemen verminderen. En bij hun ouders neemt de opvoedstress af.'


Wat is dat nou precies, mindfulness? En wat is het verschil met meditatie? Van der Meulen: 'Simpel gezegd betekent mindfulness: bewustzijn van je huidige ervaringen. Doelbewuste aandacht geven aan wat zich afspeelt in jezelf, op dit moment, zonder oordeel. Meditatie is een middel om dit te trainen. Belangrijk is dat je tijdens de meditatie de gevoelens en gedachten die je bij jezelf waarneemt, accepteert. Somberheid, gepieker, stress: verwelkom ze in plaats van ze weg te stoppen. Het verschil met cognitieve therapie is dat deze gedachten er mogen zijn en niet omgebogen hoeven te worden naar positieve gedachten. Als je leert er op een afstandje naar te kijken, word je er minder door meegesleept en kun je deze gedachten makkelijker loslaten. Dat maakt dat de onrust, het gepieker of de depressie gaandeweg minder wordt.'


Kijk, dat wil ik ook al allemaal wel: rustiger, meer gefocust, minder gestrest. Vandaar dus dat weekend waar ik ga leren mediteren. Toch zeg ik tegen een vriendin die ik heb gestrikt omdat ik geen zin heb met een vreemde op de kamer te moeten slapen: 'Als het niks is, kunnen we altijd nog gaan eten bij Sergio Herman. Dat is vlakbij.'


Maar ik smeer hem niet, zelfs niet in gedachten. In de 48 uur die volgen geef ik me over aan het ritme van de zes meditatiesessies, elk van ruim een uur, de gespreksgroepen, de maaltijden met de andere deelnemers - allemaal tamelijk gewoon ogend, geen artistieke gewaden of lange baarden - en de verhalen over het leven van Boeddha waarop we worden vergast.


De eerste avond krijgen we zitles in de meditatieruimte met de donkere bamboevloer: we moeten uitproberen in welke houding we het comfortabelst mediteren: op een kussen, op twee kussens, met je billen op een laag bankje, of gewoon op een stoel. Sommigen hebben meteen een soepele lotuszit, voor anderen zal het een weekeinde lang tobben blijven.


Mediteren blijkt moeilijk. Alleen al het stilzitten: 30 minuten achtereen, 5 minuten rekken en strekken en dan weer 30 minuten. Ik voel pijn onder mijn schouderblad, steken in mijn zij, mijn voeten beginnen te tintelen. En dan het focussen, op wat je in je lichaam voelt tijdens de 'bodyscan'. Of het oefenen in het richten van de ademhaling. Voor elke inademing moeten we tellen: 1... adem in, adem uit... 2... adem in, adem uit... 3... adem in, adem uit... Mijn aandacht is steevast bij de derde tel alweer weggefladderd naar een dringender onderwerp. Geeft niks, zegt Parina, de vrouw die de meditatie leidt. Als je dat merkt, begin je gewoon weer opnieuw.


Tijdens de derde meditatie ga ik, vanwege de pijn in mijn rug, erbij liggen. Ook goed, zegt Parina. Alles mag. In no time val ik in slaap. Dat blijkt nou ook weer niet de bedoeling. Mediteren doe je met aandacht.


Warempel, tijdens de vierde sessie merk ik dat de pijn in mijn lijf minder wordt. En ik merk dat ik soms wel tot de vierde tel gefocust kan blijven op mijn ademhaling. Een aangename sloomheid neemt bezit van me; tijdens de meditaties droom ik een beetje voor me uit, tot ik mezelf weer dwing tot gerichte aandacht. Tussendoor zou ik het liefst willen slapen; dat we niet meer mogen praten vanaf zaterdagavond tot de volgende ochtend bij het ontbijt, vind ik helemaal niet erg.


Zondagmiddag rijden we weer naar huis. We ontwaken uit de Zeeuwse roes. Wat vond jij ervan, vragen we elkaar. Niet onaangenaam, zeg ik voorzichtig, vooral de rust die over me heen daalde, beviel goed.


Maar, Parina had ons al gewaarschuwd, het blijkt niet zo makkelijk om in het leven van alledag het mediteren te integreren. Ik heb weliswaar een begeleide meditatie gedownload op mijn laptop, maar 10 minuten per dag ervoor gaan zitten is al te veel. Mijn vriendin heeft de smaak te pakken en geeft zich op voor een wekelijkse zenmeditatie bij zen.nl. Ik schiet gewoon weer in mijn eigen, tikje neurotische zelf.


En toch, toch, lijkt er iets veranderd. Als ik gestrest ben of ongedurig, probeer ik de gedachte en het gevoel erachter te vangen, te observeren en op afstand te zetten. Warempel, het lijkt wel of ik dan iets relaxter word. Op een lente-achtige woensdagmiddag loop ik zomaar een uur door het bos. Ik probeer mijn aandacht op mijn ademhaling te richten. Heel even, misschien een paar seconden lang, heb ik het idee dat ik samenval met mijn omgeving en met het moment. Ik hoor de tijd - of is het de wind? - in mijn oren suizen en ik voel me wonderbaarlijk tevreden. Is dit het nu, die heilzame werking?


Voor de rest: ik ben niet getransformeerd in een vriendelijk kruidenvrouwtje, tot opluchting van mijn vrienden en ongetwijfeld van psychiater Willem van der Bend. Mijn 'diepste zelf' ben ik nog niet tegengekomen. Maar ik ben ook niet gillend weggelopen.


Het smaakt, moet ik toegeven, naar meer. Misschien lijk ik meer op mijn vader dan ik altijd had gedacht.


Mediteren tegen depressie en vreetbuien

In de jaren zeventig ontwikkelde de moleculaire bioloog Jon Kabat-Zinn, verbonden aan de Stress Reduction Clinic van de universiteit van Massachusetts, een training om uitbehandelde patiënten om te leren gaan met chronische pijn, angst en stress. Hij noemde deze aandachtstraining, een mengeling van yoga en meditatie, mindfulness.


Inmiddels wordt mindfulness breed ingezet als therapie: het zou helpen tegen een waaier van klachten, van angststoornissen en depressies, tot verslavingen en eetstoornissen. Vooral voor patiënten met terugkerende depressies lijkt een mindfulnesstraining effectief: het zorgt voor minder terugval dan medicatie, zo blijkt uit het onderzoek van psycholoog Willem Kuyken en collega's uit 2008. Voor vrouwen met boulimia en binge eating disorder zou deze therapie ook al ideaal zijn; zij zouden na het volgen ervan veel minder of helemaal geen last meer hebben van vreetbuien en braken.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden