Reportage

In het Deens Gladsaxe biedt de 'familieskolen' therapie aan

Al sinds 2007 is de jeugdzorg in Denemarken in handen van gemeenten. De hulp moest simpeler, kortdurender en dichterbij. Dat gaat nu ook in Nederland gebeuren. Maar in voorbeeldland Denemarken is lang niet iedereen meer zo blij. 'De bureaucratie is vreselijk geworden.'

Philip (links) gaat nu drie maanden naar de familieschool.Beeld Erik Refner

Met een rood aangelopen gezicht maakt Philip (9) wilde armbewegingen. Wie het waagt in de buurt te komen, krijgt een trap. Zes volwassenen komen er aan te pas om zijn ledematen in bedwang te houden. Philip wordt tegen de grond gedrukt.

Dit speelde zich een half jaar geleden af. Het zou de voorlopig laatste keer zijn dat de Philip zijn gewone basisschool bezoekt in het Deense Gladsaxe, een voorstad van Kopenhagen. Voor zijn alleenstaande moeder Caroline Utzon, een vriendelijke forse vrouw in joggingbroek en op Crocs, is de maat vol. Ze houdt haar zoontje thuis. 'Met zes volwassenen hebben ze op mijn kind gezeten. Hoe kun je zoiets doen?'

Wie Philip nu ziet, met zijn moeder zoet gebogen over een boekje, kan zich niet voorstellen dat het over hetzelfde jongetje gaat. Ze bezoeken nu drie dagen per week samen de familieskolen, een in Denemarken populair behandelprogramma voor kinderen en ouders in de problemen. In een half jaar tijd helpen families elkaar, onder begeleiding van therapeuten, om de grootste frustraties in het gezin weg te nemen.

Gladsaxe was acht jaar geleden een van de eerste Deense plaatsen met een familieschool. Andere gemeenten kopiëren de praktische methode in rap tempo, vanwege de goede ervaringen. Sinds Philip hier begon, drie maanden geleden, is hij nog maar één keer door het lint gegaan.

Op de familieschool in Gladsaxe is een vast onderdeel van de les een spel waarbij kinderen leren omgaan met hun frustraties. Een dobbelsteen en lekkernijen spelen een hoofdrol.Beeld Gerrit-jan Ek000

Een kijkje in de toekomst

Nu de decentralisatie van de jeugdzorg met ingang van dit jaar alle verantwoordelijkheid in handen van de Nederlandse gemeenten legt, biedt Denemarken een kijkje in de toekomst. Ook hier kregen in 2007, na een gemeentelijke herindeling, lokale bestuurders de volledige zeggenschap over de jeugdzorg. Hoe is dat uitgepakt?

Wie vraagt naar de belangrijkste problemen van ouders en kinderen bij de Deense socialrådgiver, de sociaal werkers, belandt al snel in een gesprek dat ook over Nederland had kunnen gaan. Vechtscheidingen tussen vaak hoogopgeleide ouders zijn een oprukkend probleem, evenals het plakken van 'etiketten' als adhd op kinderen met afwijkend gedrag.

Ook Denemarken wilde 'ontzorgen'. Er werden te veel kinderen uit huis geplaatst en in dure specialistische instellingen ondergebracht. De hulp moest simpeler, kortdurender en dichterbij. Dat is deels bereikt door onderwijs en hulpverlening meer met elkaar in verband te brengen. De familieschool in Gladsaxe is daarvan een goed voorbeeld.

Maar niet alles is er in Denemarken beter op geworden, zegt Nanna Viborg Olesen. Ze is sociaal werker in de gemeente Rødovre (spreek uit: reudó) onder de rook van Kopenhagen. De graffiti op de muren van de flats herinnert eraan dat dit een van de minder welgestelde buurten rondom de hoofdstad is. Binnen in de kamer van Viborg staan een doos tissues en een pot Københavner mix - kleurige zuurtjes - geruststellend op tafel. Het is pas tien uur maar de goedlachse Viborg schenkt zichzelf een glas cola in - ' ik heb een verslaving te onderhouden'.

Ouders en therapeuten werken samen om de problemen van de kinderen te beperken.Beeld Erik Refner

Spil

De sociaal werkers zijn de spil waar de Deense jeugdzorg om draait. Ze hebben de taak die in veel Nederlandse gemeenten dit jaar zal worden vervuld door de wijkteams: problemen vroegtijdig opsporen, de zaak onderzoeken en de benodigde hulp inschakelen, van schuldhulpverlening tot huiswerkbegeleiding.

De eerste jaren na de decentralisatie van 2007 bleek het systeem in sommige Deense gemeenten behoorlijk te rammelen, vertelt Viborg. Met name het afgelegen Jutland werd opgeschrikt door een aantal gruwelijke misbruikschandalen. Incestplegers bleken juist dankzij het opgeknipte systeem in staat om van de radar te blijven door van de ene afgelegen gemeente naar de andere te verhuizen. 'We noemen dat fenomeen zorgnomaden', zegt Viborg. In één geval werden tien kinderen in een familie jarenlang misbruikt. Hoewel er duidelijke signalen waren dat het mis was, grepen lokale bestuurders niet in. De publieke verontwaardiging was groot toen dit uitkwam.

De centrale Deense overheid besloot strenger toezicht op de jeugdhulpverlening door te voeren. Maar Viborg en haar collega's worstelen nu met de bureaucratie die de nieuwe regels hebben veroorzaakt. 'Ik schat dat ik zeker driekwart van mijn tijd doorbreng achter mijn computer. Ik moet schrijven, schrijven en nog meer schrijven.'

Dat is geen exclusief probleem voor Rødovre, zegt Henrik Egelund Nielsen, coördinator sociaal beleid bij de Deense vereniging van sociaal werkers. 'De bureaucratie in de Deense jeugdhulp is vreselijk toegenomen de afgelopen jaren.' Een les voor Nederland, waar het monster van de bureaucratie in de jeugdzorg juist een van de belangrijkste argumenten was voor de stelselverandering.

In Rødovre hebben de sociaal werkers inmiddels afgesproken niet meer al het wettelijk verplichte papierwerk te doen, omdat ze 'hun' families anders helemaal niet meer in levenden lijve zouden zien. Viborg: 'Het is niet legaal, maar liever dit dan kinderen in onveilige situaties laten zitten.'

Deze middag heeft Viborg een ontmoeting met een 14-jarig meisje met een vorm van autisme en adhd. Ze had het kind bijna uit huis moeten plaatsen, omdat haar moeder - die zelf lijdt aan borderline - haar niet aan kon. Nu is de puber als laatste poging een behandeling op een therapeutische school aangeboden, 25 kilometer verderop. 'Het soort instituut waar je kinderen onderbrengt als alles is geprobeerd.'

Als klap op de vuurpijl is de moeder onlangs beschuldigd van uitkeringsfraude. De sociale dienst overweegt de zaak over te dragen aan de politie. Viborg: 'Ik praat nu op hen in om deze vrouw niet strafrechtelijk aan te pakken, in het belang van haar dochters.'

Dit is dan nog maar een van de veertig families die Viborg onder haar hoede heeft. 'Je snapt dat ik niet genoeg tijd heb om met al die kinderen een band op te bouwen.'

Beeld de Volkskrant

Opvangcentrum

Net als in Nederland, zijn Deense gemeenten wettelijk verplicht voldoende hulp te bieden aan kinderen in de problemen. Maar hóé ze dat doen, mogen ze zelf weten. In plaats van zorg in te kopen bij particuliere instellingen, kiezen veel Deense gemeenten ervoor om zelf een goedkoper hulpaanbod te organiseren.

Zo heeft Rødovre nu een opvangcentrum voor kinderen die op het randje van een uithuisplaatsing balanceren omdat hun ouders niet goed voor hen zorgen, bijvoorbeeld door een verslaving of psychiatrische problemen. In plaats van hen onder te brengen in een pleeggezin of instelling, komen zij elke dag na school naar het centrum, waar ze samen huiswerk maken, sporten of iets creatiefs doen. De kinderen krijgen 's avonds een warme maaltijd en een pakketje met ontbijt en lunch voor de volgende dag.

'Het enige wat ze nog thuis bij hun ouders doen, is overnachten', zegt Viborg. Mede door deze aanpak heeft Rødovre de afgelopen jaren minder kinderen uit huis geplaatst.

En zo kiest iedere Deense gemeente haar eigen oplossing. Dat leidt tot grote verschillen. Een kind dat in Rødovre hulp krijgt op deze speciale naschoolse opvang, zou met hetzelfde probleem 10 kilometer verderop in de gemeente Gladsaxe wellicht terechtkomen op de familieschool.

Daar liggen in het klaslokaal een appel, een chocoladereep en koekjes op een bord op tafel. Philip, zijn moeder en drie andere kinderen en hun ouders dobbelen om de beurt. Wie zes gooit, krijgt een rare helm op en mag met mes en vork proberen van het bord te snoepen, wat veel gelach en rommel oplevert.

Een jongetje in een streepjesshirt wordt boos als hij voor de zoveelste keer géén zes gooit.'Het is niet eerlijk', jammert hij. Dat is precies de bedoeling van het gekke spel, zegt familietherapeut Henriette Wilson: de kinderen leren omgaan met willekeur. 'Het leven is ook niet eerlijk.'

Kinderen worden door hun gewone school naar de familieschool verwezen als zij gedragsproblemen hebben of als er vermoedens zijn van verwaarlozing of fysieke mishandeling. Sommige ouders, zoals Caroline Utzon, zijn door de gemeente gedwongen mee te werken aan de behandeling. 'Ik zag het eerst totaal niet zitten', zegt Utzon. 'De schuld van Philips problemen lag bij de school. Thuis had hij nooit woedeaanvallen, dus ik snapte niet waarom ik hierheen moest.'

Het valt de alleenstaande moeder van twee kinderen zwaar om zich drie ochtenden per week hier te vervoegen. 'Als ik op donderdag en vrijdag de familieschool bezoek, ben ik vaak 48 uur wakker, omdat ik tussendoor ook nog een avond- en een nachtdienst moet doen als verpleegster in het ziekenhuis.'

Therapeuten

Camera's in de hoeken van het lokaal volgen elke beweging van de ouders en de kinderen. Aanvaringen kunnen zo worden teruggekeken en besproken. Een donkerharige man roezemoest in het oor van een Roemeense moeder. Het blijkt de tolk, die hier op kosten van de overheid drie dagen per week alle gesprekken voor haar vertaalt.

De familieschool doet er alles aan om ouders en de gewone school bij het oplossen van de problemen te betrekken. Volgens therapeut Lars Nørson vergeten zowel ouders als leraren vaak wat hun eigen aandeel is. 'Leraren zeggen vaak: ik kan niks met dit kind, hij luistert toch niet. Wij dwingen hen te benoemen wat zij zelf kunnen doen om de situatie te verbeteren.'

De toekomstdoelen waar kinderen aan werken worden op de familieschool concreet geformuleerd. Dus niet: Philip moet zich beter concentreren. Maar: Philip kijkt 5 minuten naar het schoolbord zonder dat hij andere dingen doet. Een afspraak met de leraar kan dan zijn dat die Philip in de klas om de zoveel tijd even aankijkt om de aandacht vast te houden.

De therapeuten houden zich waar mogelijk op de achtergrond. Het is vooral de bedoeling dat ouders en kinderen elkaar onderling helpen. Nørson: 'Juist andere ouders kijken met een frisse blik. Zij zien eerder de positieve kanten van een kind dan een moeder die al jaren strijd voert thuis.'

Aan het eind van de ochtend loopt Mohamed Hussein binnen, een Somaliër met zachte stem. Zijn zoontje Abdi (11) bezocht tot enkele weken ook de familieschool. Abdi is met succes teruggekeerd in zijn oude klas.

Utzon vliegt Hussein in de armen, als een familielid dat ze te lang niet heeft gezien. 'Je krijgt hier veel steun van andere ouders, dat schept een band', zegt Utzon even later. 'Ik weet nu dat ik niet de enige ben die soms problemen heeft met zijn kind.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden